Shloka 34
Udyoga-parva Adhyāya 123 — Bhīṣma–Droṇa–Vidura Upadeśa to Duryodhana
Keśava-vākya aftermath
त्रिवर्गयुक्त: प्राज्ञानामारम्भो भरतर्षभ । धर्मार्थावनुरुध्यन्ते त्रिवर्गासम्भवे नरा:,'भरतभूषण! दिद्वान् एवं बुद्धिमान् पुरुषोंका प्रत्येक कार्य धर्म, अर्थ और काम इन तीनोंकी सिद्धिके अनुकूल ही होता है। यदि तीनोंकी सिद्धि असम्भव हो तो बुद्धिमान् मानव धर्म और अर्थका ही अनुसरण करते हैं
trivargayuktaḥ prājñānām ārambho bharatarṣabha | dharmārthāv anurudhyante trivargāsambhave narāḥ ||
اے بھرتوں کے شریشٹھ! داناؤں کے تمام کام دھرم، ارتھ اور کام—ان تین مقاصدِ حیات کے مطابق ہوتے ہیں۔ لیکن جب تینوں کی کامل تکمیل ممکن نہ ہو، تو صاحبِ بصیرت لوگ دھرم اور ارتھ ہی کی پیروی کرتے ہیں۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Wise action should harmonize the three human aims (dharma, artha, kāma). If all three cannot be achieved together, one should prioritize dharma and artha over kāma.
In the Udyoga Parva’s counsel-filled context before the great war, Vaiśampāyana states a general principle of prudent conduct: the wise plan actions around the puruṣārthas, and in conflict situations they choose dharma and artha when the full ‘trivarga’ cannot be secured.