Shloka 5
Kośārtha-Rājadharma: Ethical Revenue Collection and Social Regulation (कोशार्थ-राजधर्मः)
जलौकावत् पिबेद् राष्ट्र मुदुनैव नराधिप: । व्याप्रीव च हरेत् पुत्रान् संदशेन्न च पीडयेत्,जैसे जोंक धीरे-धीरे शरीरका रक्त चूसती है, उसी प्रकार राजा भी कोमलताके साथ ही राष्ट्रसे कर वसूल करे। जैसे बाघधिन अपने बच्चेको दाँतसे पकड़कर इधर-उधर ले जाती है; परंतु न तो उसे काटती है और न उसके शरीरमें पीड़ा ही पहुँचने देती है, उसी तरह राजा कोमल उपायोंसे ही राष्ट्रका दोहन करे
jalaukāvat pibed rāṣṭraṃ mudunaiva narādhipaḥ | vyāghrīvaca haret putrān saṃdaśen na ca pīḍayet ||
بھیشم نے کہا: جیسے جونک آہستہ آہستہ خون چوستی ہے، ویسے ہی بادشاہ کو نرمی سے اپنی مملکت سے محصول لینا چاہیے۔ اور جیسے شیرنی اپنے بچوں کو دانتوں میں اٹھا کر لے جاتی ہے مگر نہ کاٹتی ہے نہ تکلیف دیتی ہے، اسی طرح حاکم کو رعایا کو رنج پہنچائے بغیر نرم تدبیروں سے سلطنت سے واجب حق وصول کرنا چاہیے۔
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Revenue collection is legitimate, but it must be gradual, gentle, and non-oppressive. The king should take what is due without injuring the people’s livelihood, just as a leech draws little by little and a tigress carries her cubs without harming them.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises the ruler on proper statecraft: how to sustain the kingdom through taxation while protecting subjects from hardship, using vivid animal similes to stress restraint and care.