Shloka 48

Mantri-Parīkṣā — Testing Ministers, Securing Counsel, and Ethical Criteria for Advisers (अध्याय ८४)

Devanagari script

स्वासु प्रकृतिषुच्छिद्रं लक्षयेरन्‌ परस्य च । मन्त्रिणां मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्र विवर्धते,अपनी तथा शत्रुकी प्रकृतियोंमें जो दोष या दुर्बलता हो, उनपर मन्त्रियोंको दृष्टि रखनी चाहिये; क्योंकि मन्त्रियोंकी मन्त्रणा (उनकी दी हुई नेक सलाह) ही राजाके राष्ट्रकी जड़ है। उसीके आधारपर राज्यकी उन्नति होती है

Transliteration

svāsu prakṛtiṣu cchidraṃ lakṣayeran parasya ca | mantriṇāṃ mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate ||

Translation

بھیشم نے کہا—اپنے فریق کی رعایا کی طبیعت میں اور دشمن کی طبیعت میں جو بھی عیب یا کمزوری ہو، وزیروں کو اس پر ہمہ وقت نگاہ رکھنی چاہیے؛ کیونکہ وزیروں کی مصلحت ہی راجا کی مملکت کی بڑھوتری کی جڑ ہے۔ اسی نیک مشورے کی بنیاد پر سلطنت کی ترقی قائم رہتی ہے۔

Word by Word

• {'svāsu': 'in one’s own

• among one’s own side', 'prakṛtiṣu': 'in the prakṛtis

• the constituent elements of a state (e.g., ministers, treasury, army, allies, territory/subjects)', 'cchidram': 'a flaw, weakness, vulnerability, breach', 'lakṣayeran': 'they should observe/mark, keep under notice', 'parasya': 'of the other

• of the enemy/opponent', 'ca': 'and', 'mantriṇām': 'of ministers

• counsellors', 'mantra': 'counsel, deliberation, strategic advice', 'mūlam': 'root, foundation', 'hi': 'indeed, for', 'rājñaḥ': 'of the king', 'rāṣṭram': 'kingdom, realm, state', 'vivardhate': 'grows, flourishes, increases'}

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma
• king (rājā)
• ministers (mantriṇaḥ)
• kingdom/state (rāṣṭra)
• enemy/opponent (para)