Treasury Security, Protection of Informants, and the Kalakavṛkṣīya Exemplum (Śānti Parva 83)
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो हासि,जैसे कुत्तों, गीधों और गीदड़ोंसे घिरा हुआ राजहंस बैठा हो, उसी तरह दुष्ट कर्मचारियोंसे आप घिरे हुए हैं। जैसे लताओंका विशाल समूह किसी महान् वृक्षका आश्रय लेकर बढ़ता है, फिर धीरे-धीरे उस वृक्षको लपेट लेता है और उसका अतिक्रमण करके उससे भी ऊँचेतक फैल जाता है, फिर वही सूखकर भयानक ईंधन बन जाता है, तब दारुण दावानल उसी ईंधनके सहारे उस विशाल वृक्षको भी जला डालता है, राजन्! आपके मन्त्री भी उन्हीं सूखी लताओंके समान हो गये हैं अर्थात् आपके ही आश्रयसे बढ़कर आपहीके विनाशका कारण बन रहे हैं। अतः आप उनका शोधन कीजिये
śvagṛdhra-gomāyu-yuto rāja-haṃsa-samaḥ asi; yathā śva-gṛdhra-gomāyubhiḥ parivṛto rāja-haṃsa upaviśet, tathā duṣṭa-karmacāribhiḥ tvaṃ parivṛtaḥ asi. yathā latānāṃ viśālaḥ samūho mahā-vṛkṣam āśritya vardhate, paścāt śanaiḥ śanaiḥ taṃ vṛkṣaṃ veṣṭayati, atikramya tato 'pi ūrdhvaṃ prasṛyate; atha sa eva śuṣyati bhayānakaṃ indhanaṃ bhavati; tataḥ dāruṇo dāvānalaḥ tasminn indhane āśritya taṃ mahā-vṛkṣam api dahati. rājann, tava mantriṇaḥ api tāḥ śuṣkā latā iva jātāḥ—tavaiva āśrayāt vardhitvā tava vināśa-kāraṇāni bhavanti. ataḥ teṣāṃ śodhanaṃ kuru.
بھیشم نے کہا—جیسے کتّوں، گِدھوں اور گیدڑوں میں گھرا ہوا شاہی ہنس ہو، ویسے ہی تم بدکار خدام سے گھِرے ہوئے ہو۔ اور جیسے بیلوں کا گھنا جھنڈ ایک عظیم درخت کا سہارا لے کر بڑھتا ہے، پھر آہستہ آہستہ اسی کو لپیٹ کر اس سے بھی اوپر پھیل جاتا ہے—ویسے ہی تمہارے سہارے پلنے والے لوگ تمہیں ہی دبانے لگے ہیں۔
भीष्म उवाच
A ruler must not tolerate corrupt ministers and officials. Those who grow powerful under royal patronage can become the very instruments of the king’s downfall; therefore, the king should cleanse the administration through careful scrutiny and removal of the wicked.
In Bhishma’s instruction on kingship (rajadharma), he warns the king through two vivid images: a noble swan beset by scavengers, and creepers that, after thriving on a tree’s support, become dry fuel enabling a forest-fire to destroy that same tree. He applies the analogy to ministers who, supported by the king, now threaten him, urging their purification.