Shloka 46
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
उत्पाताश्व निपाताश्च सुयुद्ध सुपलायितम् | शस्त्राणां पालन ज्ञानं तथैव भरतर्षभ,सेनाको पुष्ट करनेवाले अनेक प्रकारके योग, हाथी, घोड़ा, रथ और मनुष्य-सेनाकी भाँति-भाँतिकी व्यूह-रचना, नाना प्रकारके युद्धकौशल, जैसे ऊपर उछल जाना, नीचे झुककर अपनेको बचा लेना, सावधान होकर भलीभाँति युद्ध करना, कुशलतापूर्वक वहाँसे निकल भागना--इन सब उपायोंका भी इस ग्रन्थमें वर्णन है। भरतश्रेष्ठ! शस्त्रोंके संरक्षण और प्रयोगके ज्ञानका भी उसमें उल्लेख है
bhīṣma uvāca | utpātāśva-nipātāś ca suyuddha-supalāyitam | śastrāṇāṁ pālana-jñānaṁ tathaiva bharatarṣabha ||
بھیشم نے کہا— اے بھرتوں کے سردار! اس رسالے میں اچانک یورش اور جوابی یورش، عمدہ جنگ اور سلیقے سے پسپائی، اور ہتھیاروں کی حفاظت کا علم بھی بیان کیا گیا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma emphasizes that righteous governance and kshatriya-dharma include disciplined military knowledge: training in formations and maneuvers, knowing when to stand firm and when to withdraw, and maintaining and using weapons responsibly rather than recklessly.
In the Shanti Parva’s instruction to the king, Bhishma is describing the contents of a martial or statecraft-oriented treatise: it covers battlefield techniques (leaping, ducking, steady fighting, tactical retreat) and practical knowledge about safeguarding and employing weapons.