Shloka 45
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
कल्पना विविधाश्वापि नूनागरथवाजिनाम् । व्यूहाश्नव विविधाभिख्या विचित्र युद्धकौशलम्,सेनाको पुष्ट करनेवाले अनेक प्रकारके योग, हाथी, घोड़ा, रथ और मनुष्य-सेनाकी भाँति-भाँतिकी व्यूह-रचना, नाना प्रकारके युद्धकौशल, जैसे ऊपर उछल जाना, नीचे झुककर अपनेको बचा लेना, सावधान होकर भलीभाँति युद्ध करना, कुशलतापूर्वक वहाँसे निकल भागना--इन सब उपायोंका भी इस ग्रन्थमें वर्णन है। भरतश्रेष्ठ! शस्त्रोंके संरक्षण और प्रयोगके ज्ञानका भी उसमें उल्लेख है
kalpanā vividhāś cāpi nūnā gaja-ratha-vājinām | vyūhāś caiva vividhākhyā vicitraṁ yuddha-kauśalam ||
بھیشم نے کہا— اس رسالے میں لشکر کو مضبوط کرنے کے بہت سے تدبیری طریقے بھی بیان ہوئے ہیں—ہاتھیوں، رتھوں، گھوڑوں اور پیادوں کی گوناگوں ترتیبیں؛ متعدد نامور جنگی صف بندیاں؛ اور جنگ کی نادر و چابک دست مہارتیں—جیسے اچھل کر بچ نکلنا، جھک کر اپنی حفاظت کرنا، ہوشیار نظم و ضبط کے ساتھ لڑنا، اور خطرے سے مہارت کے ساتھ پسپا ہو جانا۔ نیز اس میں ہتھیاروں کی حفاظت اور ان کے درست استعمال کا علم بھی بتایا گیا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma emphasizes that righteous governance and protection of society require trained, disciplined force: knowledge of formations, tactical movement, and the careful safeguarding and proper use of weapons—skills to be applied with alertness and restraint rather than recklessness.
In Śānti Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on rājadharma and allied disciplines. Here he notes that authoritative instruction includes practical military knowledge—how armies are organized (elephants, chariots, cavalry, infantry), how formations are arranged, and how warriors maneuver and withdraw skillfully, along with principles of weapon-handling.