राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौ । निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्बच:,राजाके पास ही मुँह बाकर जँभाई लेते और थूकते हैं, नृपश्रेष्ठ! वे मुँहलगे नौकर लाज छोड़कर मनमानी बातें बोलते हैं
vāntaṁ niṣṭhīvanaṁ caiva kurvate cāsya saṁnidhau | nirlajjā rājasārḍūla vyāharanti ca tad-vacaḥ ||
بھیشم نے کہا—اے شاہانِ عالم کے شیر! بادشاہ کی عین موجودگی میں وہ منہ کھول کر جمائی لیتے اور تھوکتے ہیں؛ اور بےشرمی اختیار کر کے حد سے زیادہ بےتکلف خادم جو چاہیں وہی بات کہہ دیتے ہیں۔
भीष्म उवाच
A ruler’s authority is sustained by decorum and disciplined proximity: when attendants become overfamiliar—spitting, behaving crudely, and speaking without restraint in the king’s presence—it signals a breakdown of shame (lajjā), respect, and governance. Bhīṣma highlights such behavior as a symptom of administrative and moral decline.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on rājadharma. Here he describes a courtly scene where shameless, overfamiliar servants act indecently and speak impertinently before the king, illustrating how a ruler’s environment can deteriorate when discipline and proper boundaries are not maintained.