Shloka 86
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
इस विश्वकी रचना करनेवाले परमेश्वर! आपको प्रणाम है। विश्वके आत्मा और विश्वकी उत्पत्तिके स्थानभूत जगदीश्वर! आपको नमस्कार है। आप पाँचों भूतोंसे परे हैं और सम्पूर्ण प्राणियोंके मोक्षस्वरूप ब्रह्म हैं ।। नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु । नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वमयो निधि:,तीनों लोकोंमें व्याप्त हुए आपको नमस्कार है, त्रिभुवनसे परे रहनेवाले आपको प्रणाम है, सम्पूर्ण दिशाओंमें व्यापक आप प्रभुको नमस्कार है; क्योंकि आप सब पदार्थोसे पूर्ण भण्डार हैं
namaḥ te triṣu lokeṣu namaḥ te paratastriṣu | namaḥ te dikṣu sarvāsu tvaṁ hi sarvamayo nidhiḥ ||
اے اس کائنات کے خالقِ برتر! تجھے پرنام۔ اے وِشواتمن، اے وِشوسمبھَو جگدیشور! تجھے نمسکار۔ تو پانچ بھوتوں سے ماورا ہے اور تمام جانداروں کے لیے موکش-سوروپ برہمن ہے۔ تینوں لوکوں میں محیط تجھے نمسکار؛ تری بھون سے پرے قائم تجھے پرنام؛ تمام سمتوں میں پھیلے ہوئے پروردگار کو نمسکار—کیونکہ تو سراپا کُل، سب سے بھرپور خزانہ ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a vision of the Supreme as both immanent and transcendent: present throughout the three worlds and all directions, yet also beyond the three worlds. It frames God/Brahman as the all-containing repository and as the liberating reality (mokṣa-svarūpa) sought by beings.
In the Shanti Parva’s instruction setting, Bhishma speaks in a devotional register, offering salutations and praise to the Supreme Lord. The verse functions as a stotra-like affirmation of the Lord’s cosmic pervasion and supremacy within Bhishma’s broader discourse on dharma and ultimate good.