Shloka 21
धर्मस्य बहुद्वारत्वम् — Nārada’s Audience with Indra (Śānti-parva 340)
'जो नेत्रोंसे देखा नहीं जाता, त्वचासे जिसका स्पर्श नहीं होता, गन्ध ग्रहण करनेवाली प्राणेन्द्रियसे जो सूँघनेमें नहीं आता, जो रसनेन्द्रियकी पहुँचसे परे है; सत्त्व, रज और तम नामक गुण जिसपर कोई प्रभाव नहीं डाल पाते, जो सर्वव्यापी, साक्षी और सम्पूर्ण जगत्का आत्मा कहलाता है, सम्पूर्ण प्राणियोंका नाश हो जानेपर भी जो स्वयं नष्ट नहीं होता है, जिसे अजन्मा, नित्य, सनातन, निर्गुण और निष्कल बताया गया है, जो चौबीस तत्त्वोंसे परे पचीसवें तत्त्वके रूपमें विख्यात है, जिसे अन्तर्यामी पुरुष, निष्क्रिय तथा ज्ञानमय नेत्रोंसे ही देखने योग्य बताया जाता है, जिसमें प्रवेश करके श्रेष्ठ द्विज यहाँ मुक्त हो जाते हैं, वही सनातन परमात्मा है। उसीको वासुदेव नामसे जानना चाहिये
yaḥ netraiḥ na dṛśyate, tvacā yasya sparśaḥ na bhavati, gandha-grahaṇena prāṇendriyeṇa yaḥ na ghrāyate, yaḥ rasanendriyasya gocara-ātītaḥ; sattva-rajas-tamaḥ-saṃjñakā guṇāḥ yasmin na kiñcid prabhavanti; yaḥ sarvavyāpī sākṣī ca samastasya jagataḥ ātmā ucyate; sarva-prāṇi-nāśe ’pi yaḥ svayaṃ na naśyati; yaḥ ajanmā nityaḥ sanātanaḥ nirguṇaḥ niṣkalaś ca iti nirdiṣṭaḥ; yaḥ caturviṃśati-tattvāt paraḥ pañcaviṃśa-tattva-rūpeṇa vikhyātaḥ; yaḥ antaryāmī puruṣaḥ niṣkriyaḥ jñānamaya-netraiḥ eva draṣṭavyaḥ iti uktaḥ; yasmin praviśya śreṣṭhā dvijā iha mucyante—sa eva sanātanaḥ paramātmā; tam eva vāsudeva-nāmnā jñātavyam.
بھیشم نے کہا—وہ حقیقت جو آنکھوں سے دیکھی نہیں جاتی، جلد سے چھوئی نہیں جاتی، سونگھنے والی اندریہ سے بو کے طور پر پکڑی نہیں جاتی اور ذائقہ کی اندریہ کی دسترس سے بھی پرے ہے؛ جس پر ستو، رجس اور تمس—یہ تینوں گُن کوئی اثر نہیں ڈالتے؛ جو سراسر پھیلا ہوا، ساکشی اور تمام جگت کا آتما کہلاتا ہے؛ جسے سب جانداروں کے فنا ہو جانے پر بھی فنا نہیں؛ جسے اَجنما، نِتّیہ، سَناتن، نِرگُن اور نِشکل کہا گیا ہے؛ جو چوبیس تتوؤں سے ماورا پچیسویں تتو کے طور پر معروف ہے؛ جسے اَنتریامی پُرش، نِشکریہ اور صرف گیان-چکشو سے ہی دیدنی بتایا گیا ہے—جس میں داخل ہو کر برتر دْوِج اسی لوک میں موکش پاتے ہیں—وہی سَناتن پرماتما ہے۔ اسی کو ‘واسودیو’ کے نام سے جاننا چاہیے۔
भीष्म उवाच