Shloka 38
Nārāyaṇasya Guhya-nāmāni Niruktāni (Etymologies of Nārāyaṇa’s Secret Epithets) / नारायणस्य गुह्यनामानि निरुक्तानि
रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गन्धपड्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम्,यह संसार एक नदीके समान है, जिसका उपादान या उदगम सत्य है, रूप इसका किनारा, मन स्रोत, स्पर्श द्वीप और रस ही प्रवाह है, गन्ध उस नदीकी कीचड़, शब्द जल और स्वर्गरूपी दुर्गम घाट है। शरीररूपी नौकाकी सहायतासे उसे पार किया जा सकता है। क्षमा इसको खेनेवाली लग्गी और धर्म इसको स्थिर करनेवाली रस्सी (लंगर) है। यदि त्यागरूपी अनुकूल पवनका सहारा मिले तो इस शीघ्रगामिनी नदीको पार किया जा सकता है। इसे पार करनेका अवश्य प्रयत्न करे
nārada uvāca |
rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām |
gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām ||
نارد نے کہا—یہ سنسار ایک دریا کی مانند ہے۔ سچ اس کا سرچشمہ ہے، روپ اس کا کنارا، من اس کی رو ہے، لمس اس کے جزیرے ہیں اور ذائقہ اس کی دھارا۔ خوشبو اس کی کیچڑ ہے، آواز اس کا پانی ہے، اور سوَرگ کی راہ اس کا دشوار گھاٹ۔ جسم نامی کشتی کے سہارے اسے پار کیا جا سکتا ہے۔ درگزر (کْشَما) اس کی کھینے والی ڈنڈی ہے اور دھرم میں استقامت اس کی رسی/لنگر ہے۔ اگر ترکِ دنیا (تیاگ) کی موافق ہوا مل جائے تو یہ تیز رو دریا پار ہو جاتا ہے؛ اس لیے اسے پار کرنے کی کوشش ضرور کرنی چاہیے۔
नारद उवाच
Educational Q&A
Worldly life is portrayed as a perilous river made of sense-objects and mental currents; one should cross it through the disciplined use of the body, guided by forbearance (kṣamā), steadied by dharma, and propelled by renunciation (tyāga).
In the didactic setting of Śānti Parva, Nārada instructs the listener through an extended metaphor: the senses and mind constitute the hazards of saṃsāra, while ethical virtues and renunciation provide the means to reach the difficult ‘ford’ leading beyond it.