Shloka 5
Yajña-bhāga-vyavasthā and the Pravṛtti–Nivṛtti Framework (यज्ञभागव्यवस्था तथा प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मविवेचनम्)
मदगुभि: खग्जरीटैश्न विचित्रैर्जीवजीवकै:,उस पर्वतपर सब ओर अप्सराएँ विचर रही थीं। चारों ओर विविध प्राणियोंकी शान्तिमयी ध्वनिसे वहाँका सारा प्रान्त व्याप्त हो रहा था। सहस्रों किन्नर, भ्रमर, मदगु, विचित्र खंजरीट, चकोर, सैकड़ों मधुर वाणीसे सुशोभित विचित्र वर्णवाले मयूर, राजहंसोंके समुदाय तथा काले कोकिल वहाँ अपनी शान्त मधुर ध्वनि फैला रहे थे
bhīṣma uvāca | madagubhiḥ khañjarīṭaiś ca vicitrair jīvajīvakaiḥ | tasmin parvate sarvata apsaraso vicaranti sma | nānāprāṇiśāntadhvaninā tatra sarvaḥ pradeśo vyāptaḥ | sahasrāṇi kinnarāḥ bhramarā madagavaḥ vicitrāḥ khañjarīṭāś cakoraś ca | śatāni madhuravāṇyā suśobhitā vicitravarṇā mayūrāḥ | rājahaṃsasamūhāḥ kālāḥ kokilāś ca tatra śāntāṃ madhurāṃ dhvaniṃ vitanvanti sma ||
بھیشم نے کہا—اس پہاڑ پر ہر سمت اپسرائیں گردش کر رہی تھیں۔ طرح طرح کے جانداروں کی پُرسکون اور شیریں آوازوں سے سارا علاقہ گونج رہا تھا۔ وہاں ہزاروں کِنّروں کے ساتھ بھونرے، مدگو پرندے، رنگا رنگ کھنجریٹ، چکور؛ میٹھی بولی سے آراستہ گوناگوں رنگوں کے سینکڑوں مور؛ راج ہنسوں کے غول اور سیاہ کوئل—سب مل کر نرم و نازک، دلنواز نغمہ پھیلا رہے تھے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds śānti (tranquility) through an image of harmonious nature and celestial presence, suggesting that a calm environment and gentle sounds support contemplation and the settling of the mind—an important backdrop for ethical reflection in the Śānti Parva.
Bhishma is describing a mountain region teeming with apsarases and many kinds of beings and birds. Their collective, sweet, peaceful sounds pervade the area, creating an atmosphere of serenity.