Shloka 79
देवतापितृप्रश्नः — Nārada at Badarīāśrama: the ultimate referent of daiva and pitṛ worship
जो ऐसा जानते हैं कि शरीरका नाश हो जानेपर भी अपनी मृत्यु नहीं होती है और शिष्ट पुरुषोंद्वारा पालित धर्म-मार्गपर चलनेवालोंका कभी नाश नहीं होता है, वे ही बुद्धिमान हैं। जो इन सब बातोंको सोच-विचारकर धर्मको बढ़ाता रहता है, वह विद्वान् है। जो धर्मसे गिर जाता है, वही मोहग्रस्त अथवा मूढ़ है ।। प्रयुक्तयो: कर्मपथि स्वकर्मणो: फल प्रयोक्ता लभते यथाकृतम् । निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारग:,कर्मके मार्गपर प्रयोग (आचरण) में लाये गये जो अपने शुभाशुभ कर्म हैं, उनका फल कर्ताको उस कर्मके अनुसार प्राप्त होता है। नीच कर्म करनेवाला नरकमें पड़ता है और धर्माचरणमें पारड्गत पुरुष स्वर्गलोकको जाता है
yo evaṁ jānanti yac charīrasya nāśe ’pi ātmanaḥ mṛtyur na bhavati, śiṣṭaiḥ pālita-dharma-mārge caratāṁ ca kadācana nāśo na bhavati, te eva buddhimantaḥ. yaḥ sarvam etad vicārya dharmaṁ vardhayati sa vidvān; yaḥ dharmāt patati sa eva moha-grasto vā mūḍhaḥ. prayuktayoḥ karma-pathī sva-karmayoḥ phala-prayoktā labhate yathākṛtam; nihīna-karmā nirayaṁ prapadyate, trivisṭapaṁ gacchati dharma-pāragaḥ.
ویاس نے کہا—جو یہ جانتے ہیں کہ جسم کے فنا ہو جانے پر بھی آتما (روحِ حقیقی) نہیں مرتی، اور جو شائستہ و باانضباط لوگوں کے قائم کردہ دھرم کے راستے پر چلتے ہیں وہ کبھی ہلاک نہیں ہوتے—وہی حقیقتاً دانا ہیں۔ جو ان حقائق پر غور کر کے دھرم کو برابر بڑھاتا رہتا ہے وہ عالم ہے؛ اور جو دھرم سے گر جاتا ہے وہ فریبِ نفس میں مبتلا—یعنی نادان—ہے۔ کیونکہ کرم کے راستے میں کیے گئے نیک و بد اعمال کا پھل کرنے والے کو بعینہٖ ویسا ہی ملتا ہے جیسا اس نے کیا: پست اعمال کرنے والا نرک میں گرتا ہے، اور دھرم کے عمل میں کامل شخص سوَرگ لوک کو پہنچتا ہے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
True wisdom is to know the self is not destroyed with the body, to remain on the dharma-path upheld by the exemplary, and to recognize that actions unfailingly yield results: base deeds lead to hell, while perfected dharma-practice leads to heaven.
In Śānti Parva’s instruction on righteous living, Vyāsa delivers a doctrinal and ethical summary: steadfastness in dharma and clear understanding of the self and karmic causality distinguish the wise from the deluded.