Shloka 152
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
अमुक्तो मानसैर्दु:खैरिच्छाद्वेषभयोद्धवै: । शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैवाभिनियन्तृभि:,इच्छा, द्वेघष और भयजनित मानसिक दुःख राजाको कभी नहीं छोड़ते हैं। सिरदर्द आदि शारीरिक रोग भी उसे सब ओरसे नियन्त्रणमें रखकर व्याकुल किये रहते हैं
amukto mānasair duḥkhair icchādveṣabhayodbhavaiḥ | śirorogādibhī rogais tathaivābhiniyantṛbhiḥ ||
بھیشم نے کہا—خواہش، نفرت اور خوف سے پیدا ہونے والے ذہنی دکھوں سے بادشاہ کبھی حقیقتاً آزاد نہیں ہوتا۔ اسی طرح سر درد وغیرہ جیسے جسمانی عوارض بھی اسے ہر طرف سے جکڑ کر مسلسل بے چین رکھتے ہیں۔
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Power and kingship do not remove suffering; desire, aversion, and fear generate persistent mental distress, and even bodily illness further binds a ruler. The implied ethical counsel is mastery over passions and fears as essential to true freedom and good governance.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising about the burdens of rulership, emphasizing that a king remains surrounded by inner anxieties and physical ailments that keep him constrained and restless.