Shloka 39
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
इस प्रकार विश्वा नामसे प्रसिद्ध जो अव्यक्त प्रकृति है, वह त्रिगुणमयी है; क्योंकि वही त्रिगुणात्मक जगत्को उत्पन्न करनेवाली है। उससे भिन्न जो निष्कल (कलाओंसे रहित) आत्मा है, वही अविश्व कहलाता है। इसी तरह अश्व और अश्वाकी जोड़ी भी देखी जाती है (अर्थात् अश्वा अव्यक्त प्रकृति है और अश्व पुरुष) ।।
avyaktaṁ prakṛtiṁ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam | tathaiva mitraṁ puruṣaṁ varuṇaṁ prakṛtiṁ tathā ||
یاج्ञولکْیَ نے کہا—حکماء و رِشی ‘اَویَکت’ کو پرکرتی کہتے ہیں؛ وہ تین گُنوں والی ہے، کیونکہ تین گُنوں سے بنا ہوا جگت اسی سے پیدا ہوتا ہے۔ اس سے جدا جو نِشکل، نِرگُن آتما ہے وہی پُرُش ہے؛ اسی کو ‘اَوِشو’ بھی کہا جاتا ہے۔ جیسے اَشو–اَشوَا کی جوڑی میں اَشوَا اَویَکت پرکرتی اور اَشو پُرُش سمجھا جاتا ہے۔ اسی طرح مِتر کو پُرُش-تتّو اور وَرُن کو پرکرتی-تتّو جانو۔
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two fundamental principles: Prakṛti (the unmanifest, tri-guṇa source of the world) and Puruṣa (the partless, nirguṇa conscious Self). It then maps this distinction symbolically onto the pair Varuṇa (as Prakṛti) and Mitra (as Puruṣa) to aid understanding.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Yājñavalkya is explaining a philosophical framework for discerning the Self from nature—using well-known Vedic names (Mitra and Varuṇa) as illustrative correspondences rather than as a literal mythic episode.