नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
गन्धर्वपते! आपने जो विश्वा और अविश्व इत्यादि कहकर यह प्रश्नावली उपस्थित की है, उसमें विश्वा अव्यक्त प्रकृतिका नाम है। यह संसार-बन्धनमें डालनेवाली होनेके कारण भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों कालोंमें भयंकर है--इस बातको आप अच्छी तरह समझ लें।।
Gandharvapate! āpane yo viśvā aviśva ityādī kahakara yaḥ praśnāvalī upasthita kī hai, usameṃ viśvā avyaktaprakṛtikā nāma hai. yaha saṃsāra-bandhana meṃ ḍālanevālī hone ke kāraṇa bhūta, bhaviṣya aura vartamāna tīnoṃ kāloṃ meṃ bhayaṅkara hai—isa bāta ko āpa acchī taraha samajha leṃ. triguṇaṃ guṇakartṛtvād aviśvo niṣkalas tathā | aśvaśnāśvā ca mithunam evam evānudṛśyate ||
یاج्ञولکیا نے کہا—اے گندھرو پتی! ‘وِشوا’ اور ‘اَوِشوا’ وغیرہ کہہ کر تم نے جو سوالات کی لڑی اٹھائی ہے، اس میں ‘وِشوا’ اَویَکت پرکرتی کا نام ہے۔ چونکہ وہ جیووں کو سنسار کے بندھن میں ڈالتی ہے، اس لیے بھوت، بھویش اور ورتَمان—تینوں کالوں میں ہیبت ناک ہے؛ اسے خوب سمجھ لو۔ وہ تری گُناتمک ہے؛ گُنوں کے کارْی پیدا کرنے والی کرتِرتا کے سبب اسے ‘اَوِشوا’ بھی کہا جاتا ہے؛ اور وہ نِشکل (بے اجزا) بھی ہے۔ وہ اَشو اور اَنَشو جیسے جوڑی دار تضادات کی صورت میں—یوں ہی—دکھائی دیتی ہے۔
याज़्ञवल्क्य उवाच
The verse identifies ‘Viśvā’ with unmanifest Prakṛti, portraying it as the source of saṃsāric bondage across all time. It further characterizes this principle as tri-guṇa (structured by the three guṇas), yet in another sense ‘niṣkala’ (undivided), and explains that it is apprehended through paired opposites in experience.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Yājñavalkya responds to the Gandharva-lord’s set of questions about terms like ‘Viśvā’ and ‘Aviśva.’ He clarifies the referents of these terms and frames them within a Prakṛti/guṇa-based analysis of how the world is experienced and how bondage arises.