Shloka 8
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
जिह्दामध्यात्ममित्याहुर्यथा श्रुतिनिदर्शिन: । रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदेवतम्,वेदके अनुसार दृष्टि रखनेवाले विद्वानोंका कथन है कि जिह्ठा अध्यात्म है, रस अधिभूत है और जल अधिदैवत है
jihvām adhyātmam ity āhur yathā śruti-nidarśinaḥ | rasa evādhibhūtaṃ tu āpas tatrādhidaivatam ||
یاج्ञولکیہ نے کہا—شروتی کے مطابق معنی دکھانے والے رِشی کہتے ہیں کہ جِہوا (زبان) ادھیاتم ہے؛ رس (ذائقہ) ادھی بھوت ہے؛ اور وہاں آپَہ (پانی) ادھی دیوتا ہے۔ پس عام حسی تجربہ بھی ویدک تثلیث—خود، عالم، اور دیوتا—کے ضبطِ معرفت میں سمجھنا چاہیے۔
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Sense-experience should be understood through a threefold Vedic framework: the inner faculty (adhyātma: tongue), the external object (adhibhūta: taste), and the presiding divine principle (adhidaivata: water). This integrates psychology, cosmology, and theology into disciplined knowledge.
In Śānti Parva’s instruction on higher knowledge, Yājñavalkya is explaining correspondences used by śruti-based teachers, mapping a sense-organ and its object to an elemental/deity principle to guide contemplation and right understanding.