अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
नाहं शप्त: प्रतिशपामि कंचिद् दम द्वारं हामृतस्येह वेझि । गुहां ब्रह्म तदिदं ब्रवीमि न मानुषाच्छेछतरं हि किंचित्,कोई मुझे शाप दे दे तो भी मैं बदलेमें उसे शाप नहीं देता। इन्द्रियसंयमको ही मोक्षका द्वार मानता हूँ। इस समय तुमलोगोंको एक बहुत गुप्त बात बता रहा हूँ, सुनो। मनुष्ययोनिसे बढ़कर कोई उत्तम योनि नहीं है
nāhaṁ śaptaḥ pratiśapāmi kañcid dama-dvāraṁ hy amṛtasyeha viddhi | guhāṁ brahma tad idaṁ bravīmi na mānuṣāc chreṣṭhataraṁ hi kiñcit ||
ہنس نے کہا—اگر مجھے کوئی لعنت بھی دے تو میں جواب میں کسی کو لعنت نہیں دیتا۔ جان لو کہ ضبطِ نفس ہی اَمرت (موکش) کا دروازہ ہے۔ اب میں تمہیں ایک نہایت پوشیدہ حقیقت بتاتا ہوں—انسانی حالت سے بڑھ کر کوئی شے برتر نہیں۔
हंस उवाच
Do not retaliate with harm even when harmed; cultivate dama (self-restraint), because mastery of the senses and mind is presented as the doorway to amṛtatva—liberation. The verse also elevates human birth as uniquely suited for realizing Brahman.
In a didactic setting within Śānti Parva, the Haṁsa speaks as a spiritual instructor, declaring a personal ethic of non-retaliation, then revealing a ‘secret’ doctrinal point: self-control leads to immortality (mokṣa), and the human state is the most advantageous for this pursuit.