Shloka 12
अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
जो जगत्में निन्दा करानेवाले और आवेशमें डालनेके कारण अप्रिय प्रतीत होनेवाले प्रज्वलित क्रोधको रोक लेता है, चित्तमें कोई विकार या दोष नहीं आने देता, प्रसन्न रहता और दूसरोंके दोष नहीं देखता है, वह पुरुष अपने प्रति शत्रुभाव रखनेवाले लोगोंके पुण्य ले लेता है ।।
ākruśyamāno na vadāmi kiñcit kṣamāmy ahaṃ tāḍyamānaś ca nityam | śreṣṭha hy etad yat kṣamām āhur āryāḥ satyaṃ tathaivārjavam ānṛśaṃsyam ||
ہنس نے کہا—اگر کوئی مجھے گالی دے تو بھی میں جواب میں کچھ نہیں کہتا؛ اگر کوئی مجھے مارے تو بھی میں ہمیشہ معاف کرتا ہوں۔ کیونکہ اہلِ شرافت کہتے ہیں کہ سب سے اعلیٰ راہ یہی ہے—بردباری (کْشَما)، سچائی، راست روی اور رحم۔ جو شخص دشمنی بھڑکانے والے بھڑکتے غضب کو روک لے، دل میں کوئی کجی یا عیب آنے نہ دے، خوش دل رہے اور دوسروں کے عیب نہ ٹٹولے—وہ اپنے سے عداوت رکھنے والوں کا پُنّیہ (ثواب) اپنے اندر لے لیتا ہے۔
हंस उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the highest conduct is to restrain anger and respond to abuse or injury with forgiveness. Such forbearance, joined with truth, integrity, and compassion, protects the mind from fault and is presented as a superior dharmic path.
In Śānti Parva’s ethical instruction, the Haṃsa speaks as a moral teacher, describing his own discipline: he does not retaliate when insulted or harmed, and he upholds the virtues praised by the noble as the best way of life.