Shloka 147
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
दीक्षितो<दीक्षित: क्षान्तो दुर्दान्तो5दान्तनाशन: । चन्द्रावर्तों युगावर्त: संवर्त: सम्प्रवर्तक:,दीक्षित (यज्ञकी दीक्षा लेनेवाले), अदीक्षित, क्षमावान्, दुर्दान्त, उद्दण्ड प्राणियोंका नाश करनेवाले, चन्द्रमाकी आवृत्ति करनेवाले (मास), युगोंकी आवृत्ति करनेवाले (कल्प), संवर्त (प्रलय) तथा सम्प्रवर्तक (पुन: सृष्टि-संचालन करनेवाले) भी आप ही हैं
dīkṣito ’dīkṣitaḥ kṣānto durdānto ’dāntanāśanaḥ | candrāvarto yugāvartaḥ saṃvartaḥ sampravartakaḥ ||
بھیشم نے کہا— آپ دِیکشت بھی ہیں اور اَدِیکشت بھی؛ آپ کِشانت—بردبار—ہیں؛ آپ سرکشوں کو قابو میں کرنے والے، اور بے لگام و مغرور کو نیست و نابود کرنے والے ہیں۔ آپ چندر آورت—مہینوں کا چکر—ہیں؛ آپ یُگ آورت—یُگوں کا چکر—ہیں؛ آپ سنورت—پرلَے—ہیں؛ اور آپ ہی سمپرورتک—پھر سے سृष्टि کو رواں کرنے والے—ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the divine encompasses and governs both ethical discipline (patience, restraint, the destruction of arrogance) and cosmic law (the cycles of month and yuga, dissolution and renewed creation). Dharma is thus rooted in a single supreme order that operates in personal conduct and in the universe.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira and offers hymnic praise describing the Lord through epithets. Here he lists names that portray the Lord as both the enforcer of moral restraint and the regulator of cosmic time—moon-cycle, age-cycle, dissolution, and the restarting of creation.