Shloka 108
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
आप वर्ण और आश्रमोंके भिन्न-भिन्न कर्मोंका विधिवत् विभाग करनेवाले, जपनीय मन्त्ररूप, घोषस्वरूप तथा कोलाहलमय हैं। आपको बारंबार नमस्कार है ।। श्वेतपिड्नलनेत्राय कृष्णरक्तेक्षणाय च । प्राणभग्नाय दण्डाय स्फोटनाय कृशाय च,आपके नेत्र श्वेत पिड़लवर्णके हैं, काले और लाल रंगके हैं। आप प्राणवायु (श्वास)को जीतनेवाले, दण्ड (आयुध) रूप, ब्रह्माण्डरूपी घटको फोड़नेवाले तथा कृश-शरीरधारी हैं। आपको नमस्कार है
varṇa-āśramāṇāṁ bhinna-bhinna-karmāṇāṁ vidhivad vibhāga-kartre, japanīya-mantra-rūpāya, ghoṣa-svarūpāya, kolāhala-mayāya te punaḥ punaḥ namaḥ || śveta-piṅgala-netrāya kṛṣṇa-rakta-īkṣaṇāya ca | prāṇa-bhagnāya daṇḍāya sphoṭanāya kṛśāya ca, te namaḥ ||
آپ ہی ورن اور آشرم کے جدا جدا فرائض کو قاعدے کے مطابق تقسیم کرنے والے، جپ کے لائق منتر-سروپ، نعرہ و صدا کے سروپ اور ہنگامہ خیز ہیں۔ آپ کو بار بار نمسکار ہے۔ آپ کی آنکھیں کہیں سفید-پِنگل، کہیں سیاہ اور کہیں سرخ ہیں۔ آپ نے پران وایو (سانس) کو مسخر کیا ہے؛ آپ دَण्ड (ہتھیارِ تادیب) کے سروپ ہیں؛ آپ کائنات کے گھڑے کو بھی چکناچور کرنے والے اور دبلا بدن رکھنے والے ہیں۔ آپ کو نمسکار ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse praises a cosmic authority who properly assigns differentiated duties (karma) within varṇa and āśrama, implying that social-ethical order is not arbitrary but grounded in rule (vidhi) and upheld by a power that also disciplines (daṇḍa). It links dharma with disciplined practice—mantra-recitation and mastery of prāṇa—showing that order, austerity, and reverent invocation belong together.
In the Śānti Parva’s instruction setting, Bhīṣma speaks in a devotional register, offering repeated salutations (namaḥ) to a fierce, all-pervading divine principle. He describes that being through striking epithets—sound-like, tumultuous, mantra-embodied, breath-conquering, rod-like, and world-shattering—conveying both reverence and fear before the power that sustains and enforces dharma.