Shloka 83
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
उत्तर न्यायसम्बद्धं ब्रवीति विधिचोदितम् । कुरुनन्दन! वह कोई बहाना लेकर ही धर्म करता है, कपटसे ही धन कमानेकी रुचि रखता है और यदि कपटसे धन प्राप्त करनेमें सफलता मिल गयी तो वह उसीमें अपनी सारी बुद्धि लगा देता है। भरतनन्दन! फिर तो विद्वानों और सुहृदोंके मना करनेपर भी वह केवल पाप ही करना चाहता है तथा मना करनेवालोंको थधर्मशास्त्रके वाक्योंके द्वारा प्रतिपादित न्याययुक्त उत्तर दे देता है
uttaraṃ nyāya-sambaddhaṃ bravīti vidhi-coditam | kuru-nandana! sa kaścid vyājaṃ kṛtvāiva dharmaṃ karoti, kapaṭenaiva dhana-sampādane ruciṃ dhatte; yadi ca kapaṭena dhanaṃ prāpya siddhiṃ labhate, tadā tasminn eva sarvāṃ buddhiṃ niveśayati | bharata-nandana! tataḥ paṇḍitaiḥ suhṛdbhiś ca nivāryamāṇo 'pi kevalaṃ pāpam eva kartum icchati, nivārayitṝṇāṃ ca dharma-śāstra-vākyaiḥ pratipāditaṃ nyāyopapannaṃ uttaraṃ dadāti |
بھیشم نے کہا—اے کُرونندن! وہ ایسا جواب دیتا ہے جو بظاہر انصاف سے جڑا ہوا لگے، اور قواعد کے احکام بھی حوالہ بنائے۔ وہ کوئی نہ کوئی بہانہ تراش کر ہی ‘دھرم’ کرتا ہے، اور فریب سے دولت کمانے میں ہی اس کی رغبت ہوتی ہے۔ اگر فریب سے مال حاصل کرنے میں کامیاب ہو جائے تو وہ اپنی ساری عقل اسی راہ میں لگا دیتا ہے۔ اے بھرت نندن! پھر اہلِ علم اور خیرخواہ دوست روکیں تب بھی وہ صرف گناہ ہی کرنا چاہتا ہے؛ اور جو منع کریں، انہیں وہ دھرم شاستروں کے جملوں سے گھڑ کر ‘معقول’ اور ‘منصفانہ’ سا جواب دے دیتا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma warns that a morally compromised person can cloak wrongdoing in the language of justice and even cite dharmaśāstra to rationalize deceit. Success in fraudulent gain strengthens the habit, and the person becomes resistant to correction, using clever ‘scriptural’ arguments to defend sin.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma describes a character-type: someone who performs ‘dharma’ only as a pretext, pursues wealth through fraud, and—when admonished by wise friends—persists in wrongdoing while offering seemingly reasoned, text-backed replies.