Shloka 9
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
कालेन कृष्णाश्न सिताश्न रात्र्य: कालेन चन्द्र: परिपूर्णबिम्ब: । नाकालत: पुष्पफल द्रुमाणां नाकालवेगा: सरितो वहन्ति,समयसे ही अँधेरी और उजेली रातें होती हैं, समयसे ही चन्द्रमाका मण्डल परिपूर्ण होता है, असमयमें वृक्षोंमे फल और फूल भी नहीं लगते हैं और न असमयमें नदियाँ ही वेगसे बहती हैं
kālena kṛṣṇāś ca sitāś ca rātryaḥ kālena candraḥ paripūrṇa-bimbaḥ | nākālataḥ puṣpa-phala-drūmāṇāṃ nākāla-vegāḥ sarito vahanti ||
ویاس نے کہا—مقررہ وقت پر ہی تاریک اور روشن راتیں آتی ہیں؛ مقررہ وقت پر ہی چاند پورا قرص بنتا ہے۔ بے وقت درخت پھول اور پھل نہیں دیتے، اور نہ ہی ندیاں بے وقت اپنے مناسب زور سے بہتی ہیں۔ پس نتیجہ وقت اور درست موقع ہی سے پیدا ہوتا ہے—انسان کو عجلت اور فطری ترتیب کے خلاف جانے کے بجائے صبر و تمیز کے ساتھ عمل کرنا چاہیے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
That outcomes depend on kāla (right time/season). One should align effort with proper occasion; forcing action prematurely is fruitless, just as trees do not bear out of season and rivers do not surge at the wrong time.
Vyāsa instructs through natural analogies—night phases, the moon’s fullness, seasonal fruiting, and river flow—to counsel restraint and timely action within the broader Shanti Parva discourse on dharma and wise conduct.