Shloka 7
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति । न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते,इसी हेतुसे वह कभी प्रेम और प्रसन्नता लाभ करती है (यह उसका सात््विक भाव है)। कभी शोकमें डूबती है (यह उसका राजस भाव है)। और कभी न तो सुखसे युक्त होती है एवं न दुःखसे ही; उसपर मोह छाया रहता है (यही उसका तामस भाव है)
kadācillabhate prītiṁ kadācid api śocati | na sukhena na duḥkhena kadācid iha yujyate |
ویاس نے کہا— کبھی وہ محبت اور مسرت پاتی ہے، کبھی غم میں ڈوب جاتی ہے؛ اور کبھی اس دنیا میں نہ سکھ کے ساتھ جڑتی ہے نہ دکھ کے ساتھ—موہ کے اندھیرے میں ساکت و ماند پڑی رہتی ہے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
The mind (or inner disposition) does not remain fixed: it alternates between joy/affection, grief, and a third condition where neither pleasure nor pain is felt due to dullness or delusion. Recognizing these as guṇa-driven fluctuations supports ethical steadiness and non-identification with transient moods.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Vyāsa delivers a reflective teaching: he describes how inner experience shifts across different qualities (sattva, rajas, tamas), framing emotional change as a natural pattern to be understood and transcended through discernment.