Shloka 11
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
लक्षण तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं स्वपेत् । निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते,मनुष्य नींदके समय जैसे सुखसे सोता है--सुषुप्तिके सुखका अनुभव करता है, अथवा जैसे वायुरहित स्थानमें जलता हुआ दीपक कम्पित नहीं होता, एकतार जला करता है, उसी प्रकार मन कभी चंचल न हो, यही उसके प्रसादका अर्थात् परम शुद्धिका लक्षण है गन्ध, नासिका और शरीर--ये तीनों भूमिके गुण हैं। इस प्रकार इन्द्रियसमुदायसहित यह शरीर पाञज्चभौतिक बताया गया है
lakṣaṇaṁ tu prasādasya yathā svapne sukhaṁ svapet | nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate ||
ویاس نے کہا— پرسادی (باطنی صفائی) کی علامت یہ ہے: جیسے آدمی نیند میں خوشی سے سوئے، اور جیسے بے ہوا جگہ میں جلتا ہوا چراغ نہیں لرزتا بلکہ ثابت جلتا رہتا ہے—اسی طرح جب من حقیقی طور پر پاک ہو جائے تو وہ ڈولتا نہیں۔ یہی اعلیٰ ترین باطنی پاکیزگی کی نشانی ہے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
The core teaching is that true inner purity and serenity (prasāda) are recognized by steadiness: the mind remains unshaken and non-restless, like a lamp that does not flicker in a windless place, and like the ease experienced in deep, happy sleep.
In the didactic setting of the Śānti Parva, Vyāsa is describing a practical criterion for spiritual and ethical maturity: not external display, but the inward sign of a mind that has become calm, stable, and free from agitation.