Shloka 25
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
साद्यस्कांश्न॒ यजेद यज्ञानिष्टी श्वैवेह सर्वदा । यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते,फिर आत्माका ही यजन, आत्मामें ही रत होकर आत्मामें ही क्रीडा करे। सब प्रकारसे आत्माका ही आश्रय ले। अग्निहोत्रकी अग्नियोंको आत्मामें ही आरोपित करके सम्पूर्ण संग्रह-परिग्रहको त्याग दे और तुरंत सम्पन्न किये जानेवाले ब्रह्मयज्ञ आदि यज्ञों तथा इष्टियोंका सदा ही मानसिक अनुष्ठान करता रहे। ऐसा तबतक करे, जबतक कि याज्ञिकोंके कर्ममय यज्ञसे हटकर आत्मयज्ञका अभ्यास न हो जाय
sādyaskāṃś ca yajed yajñān iṣṭīś caiveha sarvadā | yadaiva yājināṃ yajñād ātmanījyā pravartate, atha ātmānam eva yajan ātmani rataḥ san ātmaniiva krīḍet | sarvathā ātmano 'śrayaṃ gacchet | agnihotrāgnīn ātmani samāropya samasta-saṃgraha-parigrahaṃ tyajet | sadyaḥ-sampādyān brahmayajñādīn yajñān iṣṭīś ca nityaṃ mānasam anuṣṭhāya tiṣṭhet | etat tāvat kuryād yāvat yājñikānāṃ karmamaya-yajñāt nivṛttir bhūtvā ātmayajñasya abhyāso jāyate ||
اسی زندگی میں ہمیشہ وہ یَجْن اور گوناگوں اِشٹیاں ادا کرتا رہے جو فوراً مکمل ہو سکتی ہیں—یہاں تک کہ یاجکوں کے لیے یَجْن کی جگہ آتما کی پوجا (آتم-نیجیا) کا آغاز ہو جائے۔ پھر وہ صرف آتما ہی کا یجن کرے، آتما ہی میں رَت ہو کر آتما ہی میں سرور پائے؛ ہر طرح آتما ہی کا سہارا لے۔ اگنی ہوتَر کی آگوں کو باطن میں آتما کے اندر قائم کر کے، ہر قسم کے پرِگرہ کو ترک کرے؛ اور برہمیَجْن وغیرہ یَجْنوں اور اِشٹیوں کو ہمیشہ ذہنی طور پر انجام دیتا رہے—یہاں تک کہ عمل پر مبنی یَجْن سے ہٹ کر آتما-یَجْن کی مشق قائم ہو جائے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
Ritual sacrifice has value, but its mature culmination is the inward ‘sacrifice to the Self’: internalizing the sacred fires, renouncing hoarding and possessiveness, and sustaining mental worship and study until self-absorption and self-reliance become steady.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Vyāsa advises a gradual shift: continue immediate rites and offerings, but when inner worship awakens, turn from action-based yajña toward contemplative self-offering, making the Self the altar, refuge, and delight.