Shloka 9

Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)

Devanagari script

पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वे राजसतामसे । कमभिष्ट्वते चायं क॑ वा55क्रोशति कि वदन्‌,यह शरीर पाँच भूतोंका विकार है और सत्त्व, रज एवं तम--तीन गुणोंसे युक्त है। इसमें रहकर यह निर्विकार आत्मा क्या कहकर किसकी निन्दा और किसकी स्तुति करे

Transliteration

pañcabhūtātmake dehe sattve rajasatāmase | kim abhiṣṭuvate cāyaṃ ka vā krośati kiṃ vadan ||

Translation

بھیشم نے کہا—یہ جسم پانچ مہابھوتوں کی تبدیلی ہے اور سَتّو، رَج اور تَم—ان تین گُنوں سے بندھا ہوا ہے۔ اس میں رہتے ہوئے وہ بےتغیر آتما کیا کہہ کر کس کی مذمت کرے، اور کس کی تعریف—کس بنیاد پر—کرے؟

Word by Word

पञ्चभूतात्मकेin the five-elements-constituted

देहेin the body

सत्त्वेin sattva (goodness)

राजसतामसेin rajas and tamas

किम्what?

अभिष्ट्वतेpraises

चand

अयम्this (one)

कःwho?

वाor

आक्रोशतिreviles/abuses

किम्what?

वदन्speaking/saying

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhishma

pañcabhūta (five elements)

triguṇa (sattva, rajas, tamas)

deha (body)

ātman (Self)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Geographic Context

Sandhi Notes