Shloka 12
जनकस्य मोक्षमार्गप्रश्नः तथा पञ्चशिखोपदेश-प्रस्तावः | Janaka’s Path to Liberation: Prelude to Pañcaśikha’s Instruction
हेतुयुक्ता: प्रकृतयो विकाराश्न: परस्परम् | अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिता: सदा,हेतुसहित आठों प्रकृतियाँ और सोलह विकार--ये पुरुषसे अधिष्ठित हो सदा एक- दूसरेसे मिलते और सृष्टिका विस्तार करते हैं
hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāś ca parasparam | anyonyam abhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā ||
بھیشم نے کہا—ہیتو کے ساتھ فطرت (پرکرتی) کے اصولی اجزا اور ان کے تغیرات باہم ایک دوسرے پر اثر انداز ہوتے رہتے ہیں۔ پُرُش (شعوری اصل) کی سرپرستی میں وہ ہمیشہ باہمی امتزاج و تعامل سے تخلیق کے پھیلاؤ کا سبب بنتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Creation is explained through a Sāṅkhya framework: Nature (prakṛti) and its evolutes (vikāras) function through causes and mutual interaction, while consciousness (puruṣa) presides—indicating an ordered, law-governed cosmos where effects arise from causes under the presence of awareness.
In the Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma is teaching Yudhiṣṭhira philosophical foundations for peace and right understanding. Here he describes how the constituents of nature and their transformations interact under the oversight of Puruṣa, accounting for the ongoing expansion and process of creation.