निरय-परमस्थान-वर्णनम्
Niraya and the Supreme Station: A Metaphysical Re-reading
तत् खलु द्विविधं सुखमुच्यते शारीर॑ं मानसं च | इह खल्वमुष्यमिंश्व॒ लोके वस्तुप्रवृत्तय: सुखार्थ-मभिधीयन्ते । न ह्ृतः परं त्रिवर्गफलं विशिष्टतरमस्ति स एव काम्यो गुणविशेषो बथधर्मार्थगुणारम्भस्तद्धेतुर-स्योत्पत्ति: सुखप्रयोजनार्थ आरम्भ:
tad khalu dvividhaṃ sukham ucyate śārīraṃ mānasaṃ ca | iha khalv amuṣmiṃś ca loke vastupravṛttayaḥ sukhārtham abhidhīyante | na hy ataḥ paraṃ trivargaphalaṃ viśiṣṭataram asti | sa eva kāmyo guṇaviśeṣo yathā dharmārthaguṇārambhas tadhetur asyotpattiḥ | sukhaprayojanārtham ārambhaḥ |
سکھ دو طرح کا کہا گیا ہے—جسمانی اور ذہنی۔ اس دنیا اور اُس دنیا میں اشیاء کے حصول کے لیے جو گوناگوں کوششیں کی جاتی ہیں، وہ سکھ ہی کے لیے بتائی گئی ہیں۔ اس سکھ سے بڑھ کر تری ورگ (دھرم، ارتھ، کام) کا کوئی زیادہ ممتاز پھل نہیں۔ وہی سکھ جانداروں کے لیے مطلوبہ خاص خوبی ہے۔ اسی لیے دھرم اور ارتھ جن کے سہارے ہیں، اسی سکھ کے مقصد سے اعمال کا آغاز ہوتا ہے؛ کیونکہ سکھ کے پیدا ہونے کا سبب کوشش ہے—پس سکھ ہی کو غایت مان کر اقدام کیا جاتا ہے۔
भरद्वाज उवाच
Happiness (sukha) is twofold—physical and mental—and it functions as the ultimate motivating end behind worldly and otherworldly pursuits; even the fruits of dharma, artha, and kāma are framed as culminating in, or serving, happiness, which arises through purposeful effort.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Bharadvāja is explaining a theory of human aims: why beings act, how dharma and artha relate to action, and how both are treated as supports in the pursuit of happiness.