निरय-परमस्थान-वर्णनम्
Niraya and the Supreme Station: A Metaphysical Re-reading
भरद्वाज उवाच यदेतद् भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति न तदुपगृह्नीमो न होषामृषीणां महति स्थितानामप्राप्प एष काम्यो गुणविशेषो न चैनमभिलषन्ति च तपसि श्रूयते त्रिलोककृद् ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्ठति । ब्रह्मचारी न कामसुखेष्वात्मानमवदधाति । अपि च भगवान् विश्वेश्वर उमापति: काममभिवर्तमानमनड्गत्वेन शममनयत् । तस्माद् ब्रूमो न तु महात्मभिरयं प्रतिगृहीतो न त्वेषां तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति । नैतद् भगवतः: प्रत्येमि भगवता तूक्त सुखान्न परमस्तीति लोकप्रवादो हि द्विविध: फलोदय: सुकृतात् सुखमवाप्यते दुष्कृताद् दुःखमिति
bharadvāja uvāca | yad etad bhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramā sthitir iti na tad upagṛhṇīmo na hoṣām ṛṣīṇāṃ mahati sthitānām aprāpya eṣa kāmyo guṇaviśeṣo na cainam abhilaṣanti ca | tapasi śrūyate trilokakṛd brahmā prabhur ekākī tiṣṭhati | brahmacārī na kāmasukheṣv ātmānam avadadhāti | api ca bhagavān viśveśvara umāpatiḥ kāmam abhivartamānam anaṅgatvena śamam anayat | tasmād brūmo na tu mahātmabhir ayaṃ pratigṛhīto na tv eṣāṃ tāvad viśiṣṭo guṇaviśeṣa iti | naitad bhagavataḥ pratyemi bhagavatā tūktam sukhān na param astīti | lokapravādo hi dvividhaḥ phalodayaḥ | sukṛtāt sukham avāpyate duṣkṛtād duḥkham iti ||
بھاردواج نے کہا: “آپ نے جو یہ فرمایا کہ لذتوں میں سب سے اعلیٰ حالت لذت ہی ہے، ہم اسے قبول نہیں کرتے۔ تپسیا میں قائم بڑے رشیوں کے لیے یہ مطلوبہ ‘خاص خوبی’ (بھोग کی لذت) حاصل ہو بھی سکتی ہے، تو بھی وہ اس کی خواہش نہیں کرتے۔ سنا جاتا ہے کہ تینوں لوکوں کے خالق، پروردگار برہما، تنہا برہمچریہ میں رہتے ہیں اور کام سکھوں میں دل نہیں لگاتے۔ نیز اُما پتی، وِشوَیشور شِو نے سامنے آئے ہوئے کام دیو کو فرو نشاں کر کے بےجسم (اَنَنگ) بنا دیا۔ اس لیے ہم کہتے ہیں کہ مہاتما لوگوں نے اسے نہیں اپنایا، نہ یہ ان کے لیے کوئی برتر ترین کمال ہے۔ پس، بھگون، میں آپ کے اس قول سے متفق نہیں کہ سکھ سے بڑھ کر کوئی پھل نہیں۔ دنیا کی روایت یہ ہے کہ نتائج کا ظہور دو طرح کا ہے: نیک عمل سے سکھ ملتا ہے اور بد عمل سے دکھ۔”
भरद्वाज उवाच
Bharadvāja challenges the claim that pleasure is the highest human end, arguing that exemplary ascetics do not seek sensual enjoyment even when available. He reinforces a moral causality: happiness arises from merit and suffering from demerit, implying that ethical and ascetic ideals stand above mere pleasure.
In a philosophical exchange in Śānti Parva, Bharadvāja responds to a prior speaker who has elevated pleasure as the supreme attainment. He counters by citing paradigmatic figures—Brahmā’s solitary restraint and Śiva’s destruction of Kāma—to show that the greatest beings exemplify control over desire rather than indulgence.