Shloka 1
Ācāra-vidhi (Rules of Conduct) — Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Catalogue
/ अपने-आप बछ। अर: पज्चाशीर्त्याधिकशततमो< ध्याय: शरीरके भीतर जठरानल तथा प्राण-अपान आदि वायुओंकी स्थिति आदिका वर्णन भरद्वाज उवाच पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरो3ग्नि: कथं प्रभो । अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेडनिल:,भरद्वाजने पूछा--प्रभो! शरीरके भीतर रहनेवाली अग्नि पार्थिव धातु (पांचभौतिक देह) का आश्रय लेकर कैसे रहती है और वायु भी उसी पार्थिव धातुका आश्रय लेकर अवकाश-विशेषके द्वारा देहको कैसे चेष्टाशील बनाती है?
bharadvāja uvāca | pārthivaṁ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṁ prabho | avakāśa-viśeṣeṇa kathaṁ vartayate 'nilaḥ ||
بھاردواج نے عرض کیا: “اے پروردگار! جسمانی آگ (شریر-اگنی) پار्थِو دھاتو (جسم کی مادی بنیاد) کا سہارا لے کر بدن کے اندر کیسے قائم رہتی ہے؟ اور انیل (پران وایو) بدن کے مخصوص خلاؤں/مقامات کے ذریعے اسی پار्थِو دھاتو کا سہارا لے کر جسم کو کیسے حرکت اور عمل میں لاتا ہے؟”
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse frames an inquiry into how life is sustained in the body: digestion/metabolism (agni) and vital motion (vāyu) depend on a material substrate (dhātu) and operate through defined internal spaces. It sets up a dharma-oriented, contemplative explanation of embodied existence as an ordered system rather than mere chance.
In Śānti Parva’s instructional setting, the sage Bharadvāja asks a revered teacher to explain the inner workings of the body—specifically how the bodily fire and the vital winds function within the physical elements—preparing for a detailed discourse on prāṇa, apāna, and related principles.