Shloka 5
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
इत्येतै: पञ्चभि र्भूतैर्युक्ते स्थावरजजड्भमम् । श्रोत्रं ग्राणं रस: स्पर्शो दृशटिश्रेन्द्रियसंज्ञिता:,इस प्रकार सारा स्थावर-जंगम जगत् इन पाँच भूतोंसे युक्त है। इन्हींके सूक्ष्म अंश श्रोत्र (कान), प्राण (नासिका), रसना, त्वचा और नेत्र--इन पाँच इन्द्रियोंके नामसे प्रसिद्ध हैं
ity etaiḥ pañcabhir bhūtair yukte sthāvarajaṅgamaṁ jagat | śrotraṁ ghrāṇaṁ rasaḥ sparśo dṛṣṭiś cendriya-saṁjñitāḥ ||
یوں ثابت و متحرک—سارا جہان انہی پانچ بھوتوں سے مرکب ہے۔ انہی کے لطیف اجزا سے شروتر (کان)، گھ्राण (ناک)، رسنا (زبان)، سپرش (جلد) اور درشتی (آنکھ)—یہ پانچ حواس معروف ہوئے۔
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
All embodied experience is grounded in the five great elements, and the sense-faculties arise from the subtle aspects of those elements; understanding this supports discernment between the material constituents and the knowing self.
In a didactic passage of the Śānti Parva, Bharadvāja explains a cosmological-psychological framework: the world (moving and unmoving) is made of five elements, and the five senses are derived from their subtle portions.