Shloka 4
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
चेष्टा वायु: खमाकाशमूष्माग्नि: सलिल द्रव: । पृथिवी चात्र संघात: शरीरं पाज्चभौतिकम्,प्राणियोंका शरीर इन पाँच महाभूतोंका ही संघात है। इसमें जो चेष्टा या गति है, वह वायुका भाग है। जो खोखलापन है, वह आकाशका अंश है। ऊष्मा (गर्मी) अग्निका अंश है। लोहू आदि तरल पदार्थ जलके अंश हैं और हड्डी, मांस आदि ठोस पदार्थ पृथ्वीके अंश हैं
ceṣṭā vāyuḥ khaṃ ākāśam ūṣmā agniḥ salilaṃ dravaḥ | pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pañcabhautikam ||
یہ جسم پانچ مہاعناصر کا مجموعہ ہے۔ اس میں جو حرکت و کوشش ہے وہ ہوا کا حصہ ہے؛ جو اندرونی خلا اور کشادگی ہے وہ آکاش (اثیر) کا حصہ ہے؛ جو حرارت ہے وہ آگ کا حصہ ہے؛ خون وغیرہ جیسے بہنے والے مائع اجزا پانی سے ہیں؛ اور ہڈی و گوشت جیسے ٹھوس اجزا زمین کے حصہ ہیں۔
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The body is a pañcabhūta-saṃghāta (aggregate of five elements). Its functions and qualities—motion, space, heat, liquidity, and solidity—are traced to air, ether, fire, water, and earth respectively, encouraging discernment between the perishable body and the enduring principle of self.
In Śānti Parva’s instructional dialogue, Bharadvāja explains the elemental constitution of embodied beings, analyzing bodily features as expressions of the five great elements to support a broader teaching on understanding the body’s nature and cultivating detachment and right knowledge.