Shloka 31
सत्य–अनृत, प्रकाश–तमस्, स्वर्ग–नरक विवेचनम्
Truth and Untruth as Light and Darkness; Svarga and Naraka as Ethical Consequences
अग्नि, वायु, जल और पृथ्वी--इनके रंग-रूप आकाशसे ही गृहीत होते हैं; अत: उससे भिन्न नहीं हैं। तत्त्वज्ञान न होनेसे ही उनमें भेदकी प्रतीति होती है ।। पठन्ति चैव मुनय: शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा,ऋषियोंने विविध शास्त्रोंमें तीनों लोकों और समुद्रोंके विषयमें तो कुछ निश्चित प्रमाण बताया भी है; परंतु जो दृष्टिसे परे हैं और जहाँतक इन्द्रियोंकी पहुँच नहीं है, उस परमात्माका परिमाण कोई कैसे बतायेगा? आखिर इन सिद्धों और देवताओंका ज्ञान भी तो परिमित ही है
agnir vāyur jalaṁ pṛthivī—eteṣāṁ varṇa-rūpāṇi ākāśād eva gṛhyante; ataḥ tato bhinnāni na bhavanti. tattva-jñānābhāvād eva teṣu bheda-pratītiḥ. paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca. trailokye sāgare caiva pramāṇaṁ vihitaṁ yathā; parantu ye dṛṣṭeḥ pare yatra cendriyāṇāṁ gocaro nāsti tasya paramātmano parimāṇaṁ kathaṁ brūyāt? ante siddhānāṁ devatānāṁ ca jñānam api parimitaṁ hi.
آگ، ہوا، پانی اور زمین—ان کے رنگ و روپ آکاش ہی کے ذریعے گِرہن کیے جاتے ہیں؛ اس لیے وہ اس سے جدا نہیں۔ تتّو-گیان کے فقدان ہی سے ان میں فرق کا گمان ہوتا ہے۔ اور منی مختلف شاستروں میں یہ بھی پڑھتے ہیں کہ تریلوک اور سمندروں کے بارے میں کچھ معین پیمانے مقرر کیے گئے ہیں۔
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Perceived differences among the elements arise from ignorance; ultimately, their qualities are apprehended through (and not independent of) space, and the Supreme Self cannot be measured or fully known by sensory or even divine cognition—true reality transcends ordinary standards of ‘extent’ and description.
In a philosophical discourse within the Śānti Parva, Bharadvāja argues against taking cosmological measurements as ultimate knowledge: texts may describe the size of worlds and oceans, but the Paramātman lies beyond perception, so claims to fully quantify or comprehend the Absolute are inherently limited.