Shloka 6
Khaḍgotpattiḥ (Origin and Dharmic Function of the Sword) | खड्गोत्पत्तिः
भीष्म उवाच रागो द्वेषस्तथा मोहो हर्ष: शोको5भिमानिता । काम: क्रोधश्न दर्पक्ष तन्द्री चालस्यमेव च,भीष्मजीने कहा--राजन्। राग, द्वेष, मोह, हर्ष, शोक, अभिमान, काम, क्रोध, दर्प, तन्द्रा, आलस्य, इच्छा, वैर, ताप, दूसरोंकी उन्नति देखकर जलना और पापाचार करना-- इन सबको (अज्ञानका कार्य होनेसे) अज्ञान बताया गया है
bhīṣma uvāca | rāgo dveṣas tathā moho harṣaḥ śoko 'bhimānitā | kāmaḥ krodhaś ca darpaś ca tandrī cālasyam eva ca |
بھیشم نے کہا—اے راجَن! رغبت، نفرت، فریبِ نظر (موہ)، مسرت، غم اور خودپسندی؛ نیز خواہش، غضب، تکبر، اونگھ اور سستی—یہ سب جہالت ہی کی صورتیں سمجھو، کیونکہ یہ حقیقت سے ناواقفیت سے پیدا ہوتے ہیں اور تمیز کو دھندلا کر انسان کو دھرم سے دور لے جاتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma lists mental afflictions—attachment, aversion, delusion, emotional extremes, egoism, desire, anger, pride, lethargy, and sloth—as marks of ignorance. The ethical point is that these states distort judgment and lead one away from dharma; recognizing and restraining them is part of self-mastery.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and inner discipline after the war. Here he is defining what counts as ‘ignorance’ by enumerating the passions and weaknesses that bind and mislead a person.