Shloka 8
Bhīmasena’s Counsel on Grief, Inner Conflict, and the Duty of Kingship (भीमसेन-उपदेशः)
द्विविधो जायते व्याधि: शारीरो मानसस्तथा । परस्परं तयोर्जन्म निर्द्धन्द्ध नोपलभ्यते,“मनुष्यको दो प्रकारकी व्याधियाँ होती हैं--एक शारीरिक और दूसरी मानसिक। इन दोनोंकी उत्पत्ति एक-दूसरेके आश्रित है। एकके बिना दूसरीका होना सम्भव नहीं है
dvividhō jāyate vyādhiḥ śārīro mānasas tathā | parasparaṃ tayor janma nirddvanddho nopalabhyate ||
وَیشَمپایَن نے کہا—انسان کی بیماری دو طرح کی ہوتی ہے: ایک جسمانی اور دوسری ذہنی۔ ان دونوں کی پیدائش باہمی طور پر ایک دوسرے پر منحصر ہے؛ ایک کے بغیر دوسری واقع نہیں ہوتی، کیونکہ ان کا ظہور مستقل و جداگانہ طور پر نہیں پایا جاتا۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that human affliction is twofold—physical and mental—and that these two are intertwined: bodily conditions influence the mind and mental states influence the body. Therefore, treating suffering ethically and wisely requires attention to both dimensions rather than isolating one as wholly independent.
In the didactic setting of the Śānti Parva, Vaiśaṃpāyana presents a reflective observation about the nature of suffering. He classifies illness into bodily and mental types and emphasizes their mutual causation, framing the discussion toward understanding and alleviating human distress.