Shloka 9
Sahadeva on Attachment (mamatā), ‘mameti/na mameti’, and the Middle Path of Conduct
(स्वायम्भुवेन मनुना तथान्यैश्नक्रवर्तिभि: । यद्ययं हधम: पन्था: कस्मात् तैस्तैर्निषेवितः ।। यदि आपकी दृष्टिमें गृहस्थ-धर्मका पालन करते हुए राज्यशासन करना अधम मार्ग है तो स्वायम्भुव मनु तथा उन-उन अन्य चक्रवर्ती नरेशोंने इसका सेवन क्यों किया था? ।। कृतत्रेतादियुक्तानि गुणवन्ति च भारत । युगानि बहुशस्तैश्व भुक्तेयमवनी नृप ।।) भरतवंशी नरेश! उन नरपतियोंने उत्तम गुणवाले सत्ययुग-त्रेता आदि अनेक युगोंतक इस पृथ्वीका उपभोग किया है ।। लब्ध्वापि पृथिवीं कृत्स्नां सहस्थावरजंगमाम् । न भुंक्ते यो नृप:सम्यड् निष्फलं तस्य जीवितम्,जो राजा चराचर प्राणियोंसे युक्त इस सारी पृथ्वीको पाकर इसका अच्छे ढंगसे उपभोग नहीं करता, उसका जीवन निष्फल है
svāyambhuvena manunā tathānyaiś cakravartibhiḥ | yady ayaṃ adhamaḥ panthāḥ kasmāt tais tair niṣevitaḥ || kṛta-tretā-diyuktāni guṇavanti ca bhārata | yugāni bahuśas taiś ca bhukteyam avanī nṛpa || labdhvāpi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saha-sthāvara-jaṅgamām | na bhuṅkte yo nṛpaḥ samyak niṣphalaṃ tasya jīvitam ||
سہدیَو نے کہا—اگر آپ کی نگاہ میں گِرہستھ دھرم کی پابندی کے ساتھ سلطنت چلانا ادنیٰ راستہ ہے، تو سوایمبھُو منو اور دوسرے چکرورتی فرمانرواؤں نے اسی راہ کو کیوں اختیار کیا؟ اے بھارت! اعلیٰ اوصاف سے آراستہ اُن بادشاہوں نے کِرت، تریتا وغیرہ بے شمار یُگوں تک اس زمین سے فیض اٹھایا۔ جو بادشاہ ساکن و متحرک تمام جانداروں سمیت پوری زمین پا کر بھی اسے درست طور پر نہ سنبھالے اور نہ برحق طریقے سے اس سے بہرہ لے، اس کی زندگی بے ثمر ہے۔
सहदेव उवाच
Educational Q&A
Sahadeva argues that righteous kingship is not a ‘low path’: it is validated by ancient exemplars like Svāyambhuva Manu and other cakravartins. Possessing power and territory carries a duty to administer and enjoy it properly; failing to do so makes a ruler’s life purposeless.
In the Śānti Parva’s discussion on dharma and governance, Sahadeva responds to the claim that ruling while remaining a householder is inferior. He counters by citing revered ancient monarchs and by asserting that a king must actively and rightly exercise sovereignty once obtained.