Shloka 31
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा । विरोधश्चाविरोधश्व् कार्याकार्ये बलाबले,अर्थ-अनर्थ, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म, बल-अबल, दौर्भाग्य-सौभाग्य, पुण्य-पाप, गुण- अवगुण, काम-अकाम, ऋतु-मास, दिन-रात, क्षण, प्रमाद-अप्रमाद, हर्ष-क्रोध, शम-दम, दैव-पुरुषार्थ, बन्ध-मोक्ष, भय-अभय, हिंसा-अहिंसा, तप-यज्ञ, संयम, विष-अविष, आदि, अन्त, मध्य, कार्यविस्तार, मद, असावधानता, दर्प, दम्भ, धैर्य, नीति-अनीति, शक्ति- अशक्ति, मान, स्तब्धता, व्यय-अव्यय, विनय, दान, काल-अकाल, सत्य-असत्य, ज्ञान, श्रद्धा-अश्रद्धा, अकर्मण्यता, उद्योग, लाभ-हानि, जय-पराजय, तीक्ष्णता-मृदुता, मृत्यु, आना-जाना, विरोध-अविरोध, कर्तव्य-अकर्तव्य, सबलता-निर्बलता, असूया-अनसूया, धर्म- अधर्म, लज्जा-अलज्जा, सम्पत्ति-विपत्ति, स्थान, तेज, कर्म, पाण्डित्य, वाकृशक्ति तथा तत्त्ववोध--ये सब दण्डके ही अनेक नाम और रूप हैं। कुरुनन्दन! इस प्रकार इस जगतमें दण्डके बहुत-से रूप हैं
bhīṣma uvāca | tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyur āgamānāgamau tathā | virodhaś cāvirodhaś ca kāryākārye balābale | arthānarthau sukha-duḥkhe dharmādharmau balābale | daurbhāgya-saubhāgye puṇya-pāpe guṇāvaguṇau kāmākāmau | ṛtu-māsau dina-rātrau kṣaṇaḥ pramādāpramādau harṣa-krodhau śama-damau | daiva-puruṣārthau bandha-mokṣau bhayābhaye hiṃsāhiṃse tapa-yajñau saṃyamaḥ | viṣāviṣe ādy-anta-madhye kārya-vistāraḥ madaḥ asāvadhānatā darpaḥ dambhaḥ dhairyam | nītī-anītī śakty-aśaktī mānaḥ stabdhatā vyayāvyaye vinayaḥ dānam | kālākālau satyāsatye jñānaṃ śraddhāśraddhe akarmaṇyatā udyogaḥ | lābhahānī jayaparājayau tīkṣṇatā-mṛdutā mṛtyuḥ ānā-jānaṃ virodhāvirodhau | kartavyākartavye sabalatā-nirbalatā asūyānasūye dharmādharmau lajjālajje | sampatti-vipattī sthānaṃ tejaḥ karma pāṇḍityaṃ vāk-śaktiḥ tathā tattva-bodhaḥ—ete sarve daṇḍasyaiva nāma-rūpāṇi bahūni | kurunandana! evaṃ jagati daṇḍasya bahavo rūpāṇi ||
بھیشم نے کہا—سختی اور نرمی، موت، آنا اور نہ آنا، مخالفت اور عدمِ مخالفت، واجب اور ناجائز عمل، قوت اور کمزوری—اے کورو کے فرزند! یہ سب، اور نفع و نقصان، راحت و رنج، دھرم و اَدھرم، پُنّ اور پاپ، خوبی و خامی، خواہش و بےخواہی جیسے بےشمار دوہری احوال—سب دَण्ड (حکمرانی کے نظم و ضبط اور انجام کے قانون) کے ہی مختلف نام اور صورتیں ہیں۔ یوں اس دنیا میں دَण्ड لاتعداد شکلوں میں جلوہ گر ہوتا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that daṇḍa—understood as the principle of restraint, correction, and governance—pervades worldly life. The many opposites (gentle/harsh, gain/loss, dharma/adharma, vigilance/heedlessness, etc.) are presented as diverse manifestations through which order is maintained and conduct is shaped.
In the Śānti Parva dialogue on kingship and ethics, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira. Here he enumerates a long series of paired conditions and moral-psychological states to show that the king’s instrument of rule—daṇḍa—operates across all domains of life, not merely as physical punishment but as a comprehensive framework of regulation and discernment.