Shloka 44
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
जिसने सब प्रकारके दोषोंका त्याग कर दिया है, वह धीर राजा यदि किसी वस्तुकी कामना करे तो वह थोड़ा-सा बल लगानेपर भी अपनी सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। जो आवश्यक वस्तुओंसे सम्पन्न होनेपर भी अपने लिये कुछ चाहता है अर्थात् दूसरोंसे अपनी इच्छा पूरी करानेकी आश रखता है, वह लोभी और अहंकारी नरेश अपने श्रेयका छोटा-सा पात्र भी नहीं भर सकता ।। तस्माद् राजा प्रगृहीत: प्रजासु मूलं लक्ष्म्या: सर्वशो ह्वाददीत । दीर्घ काल॑ हापि सम्पीड्यमानो विद्युत्सम्पातमपि वा नोर्जित: स्यात्,इसलिये राजाको चाहिये कि वह सारी प्रजापर अनुग्रह करते हुए ही उससे कर (धन) वसूल करे। वह दीर्घकालतक प्रजाको सताकर उसपर बिजलीके समान गिरकर अपना प्रभाव न दिखाये
bhīṣma uvāca | yaḥ sarvaprakārair doṣān parityajya sa dhīro rājā yadi kiñcid vastu kāmayate, sa svalpenaiva balena sarvāḥ kāmanāḥ prāpnoti | yaḥ punar āvaśyakavastubhiḥ sampanno 'pi svārthaṃ kiñcid icchati, anyebhyaś ca svābhilāṣapūraṇāśāṃ karoti, sa lobhī ahaṅkārī nareśaḥ svīyaśreyasaḥ svalpam api pātraṃ na pūrayitum arhati || tasmād rājā prajāsūnugrahaṃ kṛtvā eva tebhyaḥ karaṃ gṛhṇīyāt; prajāsu hi lakṣmyā mūlaṃ sarvaśaḥ | sa dīrghakālaṃ prajāḥ sampīḍayan na syāt, na ca vidyut-sampāta-sadṛśaḥ kṣaṇikena prabhāvena urjitaḥ syāt ||
بھیشم نے کہا—جو ثابت قدم بادشاہ ہر طرح کے عیب چھوڑ چکا ہو، اگر وہ کسی شے کی خواہش کرے تو تھوڑی سی کوشش سے بھی اپنی تمام مرادیں پا لیتا ہے۔ مگر جو حاکم ضروری سامان میسر ہونے کے باوجود اپنے لیے مزید لالچ کرے اور دوسروں سے اپنی خواہشیں پوری کرانے کی امید رکھے، ایسا لالچی اور خودپسند نریش اپنے حقیقی فلاح (شریَس) کا چھوٹا سا پیمانہ بھی نہیں بھر سکتا۔ اس لیے بادشاہ کو چاہیے کہ وہ رعایا پر ہر طرح کی مہربانی و نگہبانی رکھتے ہوئے ہی خراج (مال) وصول کرے؛ کیونکہ رعایا ہی ہر اعتبار سے خوشحالی کی جڑ ہے۔ وہ طویل مدت تک رعایا کو ستا کر، پھر بجلی کی طرح اچانک ٹوٹ پڑ کر اپنا رعب نہ دکھائے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s prosperity rests on the well-being of his subjects; therefore he should restrain greed and ego, collect taxes with benevolence and protection, and avoid long-term oppression or sudden, destructive displays of power.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises the ruler on inner discipline and public policy: renounce faults, curb personal craving, and treat taxation as a duty performed with goodwill toward the people, not as exploitation.