Shloka 14
Śānti Parva 116: Criteria for Royal Servants and Administrative Competence (भृत्य-गुण-प्रश्नः / राजसेवक-लक्षणम्)
लब्धुं लब्धा हापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ । यस्य भृत्यजन: सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविद:,भीष्मजीने कहा--तात भरतनन्दन! कोई भी सहायकोंके बिना अकेले राज्य नहीं चला सकता। राज्य ही क्या? सहायकोंके बिना किसी भी अर्थकी प्राप्ति नहीं होती। यदि प्राप्ति हो भी गयी तो सदा उसकी रक्षा असम्भव हो जाती है (अतः सेवकों या सहायकोंका होना आवश्यक है)। जिसके सभी सेवक ज्ञान-विज्ञानमें कुशल, हितैषी, कुलीन और स्नेही हों, वही राजा राज्यका फल भोग सकता है
labdhuṁ labdhā hi api sadā rakṣituṁ bharatarṣabha | yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñāna-vijñāna-kovidaḥ ||
بھیشم نے کہا—اے بھرتوں کے سردار! جو چیز حاصل بھی ہو جائے، اس کی حفاظت ہمیشہ دشوار رہتی ہے۔ مددگاروں کے بغیر بادشاہ تنہا سلطنت نہیں چلا سکتا؛ بلکہ قابل معاونین کے بغیر کوئی بھی انسانی مقصد پورا نہیں ہوتا، اور اگر ہو بھی جائے تو اسے محفوظ رکھنا ممکن نہیں رہتا۔ جس کے تمام خادم علم و حکمتِ عملی میں ماہر، خیرخواہ، شریف النسب اور محبت کرنے والے ہوں، وہی راجا حقیقۃً سلطنت کے ثمرات سے بہرہ مند ہوتا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Acquisition is not enough; preservation requires a competent, loyal administrative support system. A ruler succeeds and enjoys sovereignty only when supported by skilled, well-wishing, and trustworthy servants who combine knowledge with practical discernment.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira about the practical necessities of kingship—especially the need for qualified aides and ministers to obtain goals and to safeguard what has been achieved.