Shloka 29
Durgātitaraṇa—Conduct for Crossing Difficulties (दुर्गातितरणम्)
(अस्मिन्नर्पितकर्माण: सर्वभावेन भारत | कृष्णे कमलपत्राक्षे दुर्गाण्यतितरन्ति ते ।। भारत! जो इन कमलनयन श्रीकृष्णको सम्पूर्ण भक्तिभावसे अपने सारे कर्म समर्पित कर देते हैं, वे दुर्गग संकटोंको लाँघ जाते हैं ।। ब्रहद्माणं लोककर्तारें ये नमस्यन्ति सत्पतिम् | यष्टव्यं क्रतुभिवदेंव॑ दुर्गाण्यतितरन्ति ते ।। जो यज्ञोंद्वारा आराधनाके योग्य हैं, उन साधुप्रतिपालक विश्वविधाता भगवान् ब्रह्माको जो नमस्कार करते हैं, वे समस्त दुःखोंसे छुटकारा पा जाते हैं ।। य॑ं विष्णुरिन्द्र: शम्भुश्न॒ ब्रह्मा लोकपितामह: । स्तुवन्ति विविधै: स्तोत्रैदेवदेवं महेश्वरम् ।। तमर्चयन्ति ये शश्चद् दुर्गाण्यतितरन्ति ते ।।) विष्णु, इन्द्र शिव तथा लोकपितामह ब्रह्मा नाना प्रकारके स्तोत्रोंद्वारा जिनकी स्तुति करते हैं, उन देवाधिदेव परमेश्वरकी जो सदा आराधना करते हैं, वे दुर्गण संकटोंसे पार हो जाते हैं ।। दुर्गातितरणं ये च पठन्ति श्रावयन्ति च । कथयन्ति च विप्रेभ्यो दुर्गाण्यतितरन्ति ते,जो लोग इस दुर्गातितरण नामक अध्यायको पढ़ते और सुनते हैं तथा ब्राह्मणोंके सामने इसकी चर्चा करते हैं, वे दुर्गम संकटोंसे पार हो जाते हैं
bhīṣma uvāca |
asminn arpitakarmāṇaḥ sarvabhāvena bhārata |
kṛṣṇe kamalapatrākṣe durgāṇy atitaranti te ||
brahmāṇaṃ lokakartāraṃ ye namasyanti satpatim |
yaṣṭavyaṃ kratubhir devam durgāṇy atitaranti te ||
yaṃ viṣṇur indraḥ śambhuś ca brahmā lokapitāmahaḥ |
stuvanti vividhaiḥ stotrair devadevaṃ maheśvaram |
tam arcayanti ye satataṃ durgāṇy atitaranti te ||
durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śrāvayanti ca |
kathayanti ca viprebhyo durgāṇy atitaranti te ||
اے بھارت! جو کمل نین شری کرشن میں پورے بھاؤ سے اپنے سبھی اعمال نذر کر دیتے ہیں، وہ دشوار ترین آفتوں سے بھی پار ہو جاتے ہیں۔ جو لوک-کرتا، سَتْپَتی اور یَجْیوں کے ذریعے پوجنیہ دیوتا برہما کو نمسکار کرتے ہیں، وہ بھی رنج و الم سے نجات پاتے ہیں۔ اور جس دیودیو مہیشور کی وشنو، اندر، شمبھو اور لوک پِتامہ برہما گوناگوں ستوتروں سے ستائش کرتے ہیں—جو اس کی نِتّیہ آرادھنا کرتے ہیں، وہ بھی خطرات سے بچ نکلتے ہیں۔ نیز جو ‘دُرگاتِتَرَن’ نامی اس پاتھ کو پڑھتے، سناتے اور برہمنوں کے روبرو اس کا بیان کرتے ہیں، وہ بھی کٹھن مصیبتوں کو لَنگھ جاتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Wholehearted devotion expressed as the offering of one’s actions, along with reverence (bowing, worship, hymn-praise) and sharing the sacred teaching, is presented as a means to ‘cross over’ severe troubles—suggesting that inner surrender and disciplined religious practice generate steadiness, protection, and moral resilience in adversity.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira. Here he lists several devotional avenues—dedicating actions to Krishna, saluting Brahma, worshipping the Supreme Lord praised by major deities, and reciting/teaching the ‘Durgātitaraṇa’ passage—each said to help one overcome formidable dangers.