Shloka 23
Kapālamocana-tīrtha (Auśanasa) and Balarāma’s Sarasvatī Pilgrimage
भरतनन्दन! यज्ञपरायण उद्दालक ऋषिके यज्ञमें भी सरस्वतीका आवाहन किया गया। वे शीघ्रगामिनी सरस्वती हिमालयसे निकलकर उस यज्ञमें आयी थीं ।। समेते सर्वतः स्फीते मुनीनां मण्डले तदा । उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन् महात्मना,राजन्! उन दिनों समृद्धिशाली एवं पुण्यमय उत्तर कोसल प्रान्तमें सब ओरसे मुनिमण्डली एकत्र हुई थी। उसमें यज्ञ करते हुए महात्मा उद्दालकने पूर्वकालमें सरस्वती देवीका ध्यान किया। तब मुनिका कार्य सिद्ध करनेके लिये सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती उस देशमें आयीं
vaiśampāyana uvāca |
bharatanandana! yajñaparāyaṇa uddālaka ṛṣike yajñe’pi sarasvatyā āvāhanaṃ kṛtam | sā śīghragāminī sarasvatī himālayāt niṣkramya taṃ yajñam upāgamat ||
samete sarvataḥ sphīte munīnāṃ maṇḍale tadā | uttare kosalābhāge puṇye rājan mahātmanā ||
pūrvakāle yajñam ācaratā mahātmanā uddālakena sarasvatī devī dhyātā | tadā munikāryasiddhyarthaṃ saritāṃ śreṣṭhā sarasvatī tasmin deśe samāgatā ||
وَیشَمپایَن نے کہا—اے بھرت کی نسل کے فرزند! یَجْیَ میں ثابت قدم رِشی اُدّالک نے اپنے یَجْیَ کے اندر ہی دیوی سرسوتی کا آہوان کیا۔ ہمالیہ سے نکلنے والی تیزرو سرسوتی اس یَجْیَ میں آ پہنچی۔ اُس وقت، اے راجن، پُنّیہ اور خوشحال اُتّر کوسل کے خطّے میں چاروں سمتوں سے مُنیوں کا حلقہ جمع تھا۔ وہیں یَجْیَ کرتے ہوئے مہاتما اُدّالک نے پہلے ہی من میں دیوی سرسوتی کا دھیان کیا تھا؛ اور مُنی کے مقصد کو پورا کرنے کے لیے ندیوں میں برتر سرسوتی اُس دیس میں وارد ہوئی۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights that sincere, dharma-aligned ritual effort (yajña) joined with focused remembrance/invocation (āvāhana, dhyāna) draws supportive divine forces; sacred power is portrayed as responsive to disciplined intention and communal sanctity.
In Northern Kosala, many sages gather while Uddālaka performs a sacrifice. He invokes and meditates on Sarasvatī, and the swift river-goddess, said to arise from the Himālaya, comes to the sacrificial arena to accomplish the sage’s purpose.