Dvaipāyana-hrade Duryodhanasya Māyā — Yudhiṣṭhirasya Dharmoktiḥ (Śalya-parva, Adhyāya 30)
द्वैपायन ह्दं घोरं यत्र दुर्योधनो5भवत् । महाराज! तत्पश्चात् प्रतापी धर्मराज युधिष्ठिर उस भयंकर द्वैपायनह्दके तटपर जा पहुँचे, जिसके भीतर दुर्योधन छिपा हुआ था || ५३ $ ।।
sañjaya uvāca | dvaipāyana-hradaṃ ghoraṃ yatra duryodhano 'bhavat | mahārāja! tatpaścāt pratāpī dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ taṃ bhayaṅkaraṃ dvaipāyana-hradaṃ taṭaṃ prāpa, yasya madhye duryodhanaḥ pracchannaḥ | śītāmala-jalaṃ hṛdyaṃ dvitīyam iva sāgaram | tasya jalaṃ śītalaṃ nirmalaṃ ca; sa darśane manoharaḥ, dvitīya-sāgara-sadṛśaḥ vipulaḥ | bhārata! tasyaiva madhye māyayā jalaṃ stambhayitvā daiva-yogena adbhuta-vidhinā tava putro viśrāmaṃ cakāra |
سنجے نے کہا—اے مہاراج! اس کے بعد پرتابی دھرم راج یُدھشٹھِر اُس ہولناک جھیل کے کنارے جا پہنچے جسے دْوَیپایَن ہرد کہتے ہیں، اور جس کے اندر دُریودھن چھپا ہوا تھا۔ اُس جھیل کا پانی ٹھنڈا اور نہایت صاف تھا؛ دیکھنے میں دلکش، اور پھیلاؤ میں گویا دوسرا سمندر۔ اے بھارت! وہاں مایا کے زور سے پانی کو ساکن کر کے، دَیو یوگ اور نہایت عجیب تقدیری بندوبست کے تحت، آپ کا بیٹا اسی پانی کے اندر آرام کر رہا تھا۔
संजय उवाच
The passage contrasts dharmic pursuit with evasive concealment: Yudhiṣṭhira advances openly toward resolution, while Duryodhana seeks refuge through māyā and an extraordinary, fate-driven circumstance. It highlights how adharma often depends on concealment and contrivance, whereas dharma proceeds with clarity and accountability.
After the battle’s climactic events, Yudhiṣṭhira arrives at the fearsome Dvaipāyana lake. Duryodhana is hidden within it, resting underwater by a magical immobilization of the water, described as occurring through a wondrous turn of fate.