Shloka 51
भीमसेनस्य कौरवसुतवधः तथा श्रुतर्वावधः
Slaying of Kaurava princes and the fall of Śrutarvā
विवर्णमुख भूयिष्ठम भवत् तावकं बलम् । परिक्षीणायुधान् दृष्टवा तानहं परिवारितान्,आपकी सेनाके अधिकांश योद्धाओंका मुख उदास हो गया। उन सबके आयुध नष्ट हो गये थे और वे चारों ओरसे घिर गये थे। राजन! उन सबकी वैसी अवस्था देख मैं जीवनका मोह छोड़कर अन्य चार महारथियोंको साथ ले हाथी और घोड़े दो अंगोंवाली सेनासे मिलकर धृष्टद्युम्नकी सेनाके साथ युद्ध करने लगा
vivarṇamukha bhūyiṣṭham abhavat tāvakaṁ balam | parikṣīṇāyudhān dṛṣṭvā tān ahaṁ parivāritān |
سنجے نے کہا—تمہاری فوج کے اکثر سپاہیوں کے چہرے زرد پڑ گئے۔ انہیں بے ہتھیار اور ہر طرف سے گھرا ہوا دیکھ کر میں نے زندگی کی محبت چھوڑ دی اور چار دوسرے مہارتھیوں کے ساتھ، ہاتھی اور گھوڑوں پر مشتمل دو شاخہ لشکر لے کر، دھِرِشتدیومن کی فوج کے مقابل جنگ میں کود پڑا۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension of warfare: when fear and defeat spread, a warrior’s chosen duty and loyalty can still compel action. It also shows how attachment to life (jīvitamoha) is consciously set aside in moments of extreme crisis, reflecting the grim resolve expected in kṣatriya conduct.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kaurava troops are largely demoralized, disarmed, and encircled. Seeing this, he describes taking up combat alongside four great chariot-warriors and the elephant-and-horse contingents, fighting against the forces commanded by Dhṛṣṭadyumna.