Shloka 41
शल्यपर्वणि प्रथमाध्यायः — Karṇa-vadha-anantaraṃ Śalya-niyogaḥ, Saṃjayasya Dhṛtarāṣṭra-nivedanam
निपपात महाराज शोकव्यसनकर्षित: । महाराज! उनके गिरते ही महायशस्वी विदुरजी भी शोकसंतापसे दुर्बल हो धड़ामसे गिर पड़े || ४० $ ।। गान्धारी च नृपश्रेष्ठ सर्वाश्ष कुरुपोषित:,प्रलापयुक्त महति चित्रन्यस्तं पटे यथा । नृपश्रेष्ठ॒ उस समय वह क्रूरतापूर्ण वचन सुनकर कुरुकुलकी समस्त स्त्रियाँ और गान्धारी देवी सहसा पृथ्वीपर गिर गयीं, राजपरिवारके सभी लोग अपनी सुध-बुध खोकर धरतीपर गिर पड़े और प्रलाप करने लगे। वे ऐसे जान पड़ते थे मानो विशाल पटपर अंकित किये गये चित्र हों
vaiśampāyana uvāca |
ni papāta mahārāja śoka-vyasana-karṣitaḥ |
viduro 'pi mahāyaśāḥ patita-mātre nṛpasya śoka-santāpa-durbalaḥ dharaṇyāṃ nipapāta |
gāndhārī ca nṛpaśreṣṭha sarvāś ca kuru-poṣitāḥ |
krūra-vākya-śravaṇāt sahasā pṛthivyāṃ nipetuḥ prajāḥ ca rāja-kula-sambandhinaḥ sarve moha-samāvṛtāḥ pralāpa-yuktā babhūvuḥ |
te mahati paṭe citra-nyastā iva dṛśyante |
وَیشَمپایَن نے کہا—اے راجا، غم اور آفت کے بوجھ سے نڈھال ہو کر وہ زمین پر گر پڑا۔ اس کے گرتے ہی بلند نام ویدُر بھی رنج و سوزِ غم سے کمزور ہو کر بھاری دھمک کے ساتھ ڈھیر ہو گیا۔ گاندھاری اور کورو خاندان کی تمام عورتیں وہ سنگدلانہ کلام سن کر یکایک زمین پر بیٹھ گئیں؛ شاہی خاندان کے سب لوگ ہوش و حواس کھو کر زمین پر گر پڑے اور نوحہ کرنے لگے۔ وہ یوں معلوم ہوتے تھے گویا کسی وسیع پردے پر بنی ہوئی تصویریں—بےحرکت، غم سے منجمد۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical weight of speech: cruel words can intensify suffering and destabilize even the strongest minds. It also portrays how grief, when unchecked, can overwhelm discernment (moha), reminding readers of the need for restraint, compassion, and steadiness amid catastrophe.
After hearing a harsh and painful statement, a key figure collapses from grief; Vidura, unable to bear the sorrow, also falls. Gandhārī and the Kuru women, along with the royal household, lose composure, fall to the ground, and wail—described vividly as if they were painted figures on a large canvas.