शत्रुश्चैव हि मित्रं च न लेख्यं न च मातृका । यो वै संतापयति यं स शत्रु: प्रोच्यते नृप
śatruś caiva hi mitraṃ ca na lekhyaṃ na ca mātṛkā | yo vai santāpayati yaṃ sa śatruḥ procyate nṛpa rājann |
دُریودھن نے کہا—“اے راجَن! ‘یہ دشمن ہے’ اور ‘یہ دوست ہے’—ایسا کوئی مستقل اندراج نہیں، نہ کوئی ایسا حرفی نشان ہے جو ہمیشہ کے لیے دشمن و دوست ٹھہرا دے۔ جو جسے اذیت پہنچائے، اسی نسبت سے وہی اس کا دشمن کہلاتا ہے۔”
दुर्योधन उवाच
Friendship and enmity are not permanent labels; they are defined by conduct. The one who causes another suffering functions as that person’s enemy in that context.
Duryodhana addresses a king and frames relationships in practical terms, arguing that ‘friend’ and ‘enemy’ are determined by who brings distress or relief, not by any fixed social or written designation.