(ततस्तु तौ वै पुरुषप्रवीरी राजन् वरौ सर्वधनुर्धराणाम् । त्यक्त्वा55त्मदेहौ समरे5तिघोरे प्राप्तश्रमौ शत्रुदुरासदौ हि ।।
sañjaya uvāca |
tatastu tau vai puruṣapravīrau rājan varau sarvadhanurdharāṇām |
tyaktvātmadehau samare'tighore prāptaśramau śatrudurāsadau hi ||
dṛṣṭvā tu tau saṃyati samprayuktau parasparaṃ chidraniviṣṭadṛṣṭī |
devarṣigandharvagaṇāḥ sayakṣāḥ santuṣṭuvus te pitaras ca hṛṣṭāḥ ||
tau sandadhānāv aniśaṃ ca rājan samasyantau cāpi śarān anekān |
sandarśayetāṃ yudhi mārgān vicitrān dhanurdharī tau vividhaiḥ kṛtāstraiḥ ||
سنجے نے کہا—اے راجا! پھر وہ دونوں مردِ برگزیدہ، تمام کمان داروں میں سب سے افضل، اس نہایت ہولناک معرکے میں اپنے اپنے جسم کی وابستگی کو ترک کرکے بے پناہ مشقت کے ساتھ لڑ رہے تھے؛ اور دونوں ہی دشمنوں کے لیے ناقابلِ دسترس اور دشوار گزار تھے۔ جب انہیں جنگ میں گتھم گتھا دیکھا—ہر ایک کی نگاہ دوسرے کے رخنوں، یعنی کمزور مقامات، پر جمی ہوئی—تو دیوتاؤں، رشیوں، گندھرووں اور یکشوں کے گروہ خوشی سے ان کی ستائش کرنے لگے؛ اور پتر (اسلاف) بھی شادمان ہوئے۔ اور اے راجا! وہ دونوں تیرانداز، جو متعدد سِدھھ (کامل) اسلحۂ جنگ میں ماہر تھے، لگاتار کمان پر تیر چڑھا کر بے شمار تیروں کی بوچھاڑ کرتے ہوئے میدانِ جنگ میں عجیب و غریب چالیں اور طرح طرح کے حربی راستے دکھانے لگے۔
संजय उवाच
The verse highlights a warrior-ethic: steadfast focus, mastery of skill, and a kind of disciplined detachment—‘abandoning attachment to the body’—in the performance of one’s duty. It also frames heroic effort as something witnessed and evaluated by a wider moral-cosmic audience (gods, seers, ancestors), implying that conduct in war is not merely physical but ethically significant.
Sañjaya describes two supreme archers engaged in a fierce duel. They relentlessly fit and release volleys of arrows, each watching for the other’s vulnerabilities, while celestial beings and the ancestors look on with joy and praise at their extraordinary martial display and tactical manoeuvres.