मुकुट गिर जानेपर श्यामवर्ण, नवयुवक अर्जुन ऊँचे शिखरवाले नीलगिरिके समान शोभा पाने लगे। उस समय उन्हें तनिक भी व्यथा नहीं हुई। वे अपने केशोंको सफेद वस्त्रसे बाँधकर युद्धके लिये डटे रहे। श्वेत वस्त्रसे केश बाँधनेके कारण वे शिखरपर फैली हुई सूर्यदेवकी किरणोंसे प्रकाशित होनेवाले उदयाचलके समान सुशोभित हुए ।।
sañjaya uvāca |
mukuṭa-gire jāne para śyāma-varṇaḥ nava-yuvakaḥ arjunaḥ ūrdhva-śikhara-vān nīla-giri-sadṛśaṃ śobhāṃ prāpa | tasmin kāle tasya tan-mātram api vyathā na babhūva | sa keśān śveta-vastrena baddhvā yuddhāya sthitaḥ | śveta-vastra-baddha-keśatvāt sa śikhare prasṛtābhiḥ sūrya-kiraṇaiḥ prakāśita-udayācalavat suśobhitavān ||
aṃśumālinaḥ sūryasya putreṇa karṇena kṛtena iṣuṇā goputra-samprerṣitā | go-śabdātmaja-bhūṣaṇaṃ su-vihitaṃ su-vyaktaṃ su-prabham | dṛṣṭvā go-gatakaṃ jahāra mukuṭaṃ go-śabda-gopūr iva | gokarṇāsana-mardanaś ca na yayau prāpya mṛtyor vaśam ||
سنجے نے کہا—جب تاج گر گیا تو سیاہ فام، نوخیز ارجن بلند شِکھر والے نیلے پہاڑ کی مانند اور بھی درخشاں دکھائی دیا؛ اُس گھڑی اسے ذرا بھی ملال نہ ہوا۔ اس نے سفید کپڑے سے بال باندھ لیے اور جنگ کے لیے جم کر کھڑا رہا؛ اس سفید بندھن کے سبب وہ ایسے سجا جیسے مشرقی پہاڑ کی چوٹی پر پھیلی ہوئی سورج کی کرنیں اسے روشن کر رہی ہوں۔ پھر روشن خورشید کے فرزند کرن نے سانپ کی طرح تیز ایک تیر چھوڑا—گویا خود پیدا ہوا اور خود ہی محفوظ رکھا گیا جیتا جاگتا اژدہا۔ وہ تیر پارتھ کے سر کو نشانہ بنا کر بھی جان نہ لے سکا؛ اس نے صرف وہی تاج چھین لیا جسے برہما نے اندر کے سر کا حسین زیور بنا کر تراشا تھا اور جو سورج جیسی تابانی سے دہک رہا تھا۔ ایسے سانپ نما تیروں کو اپنے تیروں سے کچل دینے والا ارجن دشمن کو دوبارہ موقع دیے بغیر موت کے قبضے میں نہ آیا۔
संजय उवाच
The verse highlights kṣatriya steadiness under loss and shock: even when a prized emblem (the diadem) is taken, Arjuna does not collapse into grief or fear. Ethical strength here is self-mastery—maintaining resolve, protecting one’s duty in battle, and not giving the opponent a second opening.
Karna shoots a powerful arrow aimed at Arjuna’s head. It does not kill Arjuna but knocks away his radiant diadem—described as a divine ornament made by Brahmā for Indra. Arjuna, unshaken, ties his hair with a white cloth and continues fighting, shining like the sunrise mountain.