Shloka 69
युधिष्ठिरस्य धनंजय-प्रति गर्हा
Yudhiṣṭhira’s Reproach to Dhanaṃjaya
इति ब्रुवाणा हा॒न्योन्यं जषघ्नुर्योधा महारणे | “उठो, मारो, आगे बढ़ो, टूट पड़ो' इत्यादि वाक्य बोलते हुए सब योद्धा उस महासमरमें एक-दूसरेको मारने लगे ।। ६८ $ ।। अभ्रच्छायेव तत्रासीच्छरवृष्टिभिरम्बरे
iti bruvāṇā hanyonyam jaṣaghnur yodhā mahāraṇe | uṭho māro āge baḍho ṭūṭa paḍo ityādi vākya bolate hue sab yoddhā usa mahāsamareṃ eka-dūsare ko mārane lage || abhracchāyeva tatrāsīc charavṛṣṭibhir ambare ||
سنجے نے کہا: “اٹھو! مارو! آگے بڑھو! ٹوٹ پڑو!” جیسے نعرے لگاتے ہوئے اس عظیم معرکے میں جنگجو ایک دوسرے پر جھپٹ پڑے اور باہم قتل و غارت کرنے لگے۔ اور وہاں آسمان میں تیروں کی بارش گھنے بادلوں کے سائے کی طرح پھیل گئی، گویا میدانِ جنگ پر چھا گئی ہو۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how, once war is fully joined, collective emotion and command-cries can sweep individuals into mutual slaughter; it implicitly warns that violence rapidly becomes self-propagating, overshadowing discernment—symbolized by the sky darkened with arrows.
Sañjaya describes the combat intensifying: warriors shout urgent battle commands and attack each other, while the air fills with such dense volleys of arrows that it resembles a cloud-shadow spread across the sky.