धृष्टद्युम्नस्य द्रोणाभिमुख्यं तथा सात्यकि-कर्ण-समागमः
Dhṛṣṭadyumna’s advance toward Droṇa and the Sātyaki–Karṇa confrontation
(दुर्योधनस्य क्षुद्रस्यथ न प्रमाणेडवतिष्ठत: । सौमदत्तेरव॑ध: साधु: स वै साहाय्यकारिण: ।।
arjuna uvāca |
duryodhanasya kṣudrasya yathā na pramāṇe 'vatiṣṭhataḥ |
saumadatter avadhaḥ sādhuḥ sa vai sahāyyakāriṇaḥ ||
asmadīyā mayā rakṣyāḥ prāṇabādhe upasthite |
ye me pratyakṣato vīrā hanyerann iti me matiḥ ||
sātyakiś ca vaśaṃ nītaḥ kauraveṇa mahātmanā |
tato mayaitac caritaṃ pratijñārakṣaṇaṃ prati ||
sañjaya uvāca |
punaś ca kṛpayāviṣṭo bahu tat-tad vicintayan |
uvāca cainaṃ kauravyam arjunaḥ śokapīḍitaḥ ||
arjuna uvāca |
dhig astu kṣatradharmaṃ tu yatra tvaṃ puruṣeśvara |
avasthām īdṛśīṃ prāptaḥ śaraṇyaḥ śaraṇapradaḥ ||
ko hi nāma pumāṃl loke mādṛśaḥ puruṣottama |
praharet tvad-vidhaṃ tv adya pratijñā yadi no bhavet ||
evam uktaḥ sa pārthena śirasā bhūmim aspṛśat |
pāṇinā caiva savyena prāhiṇod asya dakṣiṇam ||
ارجن نے کہا— “وہ حقیر دُریودھن جو شاستری مراتب و حدود میں قائم نہیں رہتا، اس کے مددگار سومدَت کے بیٹے بھوری شروَس کا اس طرح مارا جانا بجا ہی ہے۔ جب جان پر بن آئے تو اپنے لوگوں کی حفاظت کرنا میرا پختہ عزم ہے—خصوصاً اُن بہادروں کی جو میری آنکھوں کے سامنے ضربیں کھا کر گر رہے ہوں۔ کورو کے بلندہمت بھوری شروَس نے سات्यکی کو اپنے قابو میں کر لیا تھا؛ اسی لیے اپنی پرتیجیا کی حفاظت کے لیے میں نے یہ کام کیا۔” سنجے نے کہا— “اے راجن! پھر پارتھ رحم سے پگھل گیا، غم سے نڈھال ہوا، بہت سی باتیں سوچ کر اس نے دوبارہ کورو بھوری شروَس سے کہا— ‘افسوس اُس کشتریہ دھرم پر جس کے باعث تم—مردوں کے سردار، پناہ دینے والے اور پناہ کے لائق—ایسی حالت کو پہنچے۔ اگر پہلے سے پرتیجیا نہ ہوتی تو آج دنیا میں میرے جیسا کون مردِ برتر تم جیسے بزرگ و محترم پر وار کر سکتا تھا؟’ یوں مخاطب کیے جانے پر بھوری شروَس نے سر سے زمین کو چھوا اور بائیں ہاتھ سے اپنا دایاں بازو اٹھا کر ارجن کی طرف پھینک دیا۔
अजुन उवाच
The passage dramatizes a clash between two ethical imperatives in war: fidelity to a vow (pratijñā-rakṣaṇa) and the ideal of kṣatriya honor that protects the vulnerable and respects a worthy opponent. Arjuna justifies his harsh act as necessary to keep his pledge and save an ally, yet he simultaneously condemns the very warrior-code that can force such a deed, revealing the moral cost of rigid obligations amid battlefield chaos.
Bhūriśravas (Somadatta’s son) has subdued Sātyaki. Arjuna intervenes to protect Sātyaki and to uphold a prior vow, resulting in Bhūriśravas being grievously harmed (his right arm severed). Afterward Arjuna, moved by compassion and grief, speaks to Bhūriśravas with remorse, denouncing the situation that has reduced a refuge-giving noble to such suffering; Bhūriśravas accepts the outcome, bowing to the ground and casting away his severed arm.
Curious about the meaning, context, or a word? Ask, and continue the conversation in the Vedapath app.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.