Shloka 23
Adhyāya 86: Irāvān’s Lineage, Cavalry Clash, and the Māyā-Duel Ending in Irāvān’s Fall
Devanagari script
तौ स जित्वा महाराज नागराजसुतासुत: । पौरुष॑ ख्यापयंस्तूर्ण व्यधमत् तव वाहिनीम्,महाराज! इरावान् नागराजकन्या उलूपीका पुत्र था। उसने विन्दर और अनुविन्दको जीतकर अपने पुरुषार्थका परिचय देते हुए तुरंत ही आपकी सेनाका संहार आरम्भ कर दिया
Transliteration
tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutāsutaḥ | pauruṣaṁ khyāpayaṁs tūrṇaṁ vyadhamat tava vāhinīm, mahārāja |
Translation
اے مہاراج! ناگ راج کی بیٹی اُلوپی کے فرزند اِراوان نے اُن دونوں کو زیر کر کے اپنا پَورُش ظاہر کیا اور فوراً ہی تمہاری فوج کو تہس نہس کرنے لگا۔
Word by Word
तौthose two (them)
तौ:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Dual
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
जित्वाhaving conquered
जित्वा:
TypeVerb
Rootजि
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral here)
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
नागरजसुतासुतःthe son of the Nāga-king’s daughter
नागरजसुतासुतः:
Karta
TypeNoun
Rootनागरज-सुता-सुत
FormMasculine, Nominative, Singular
पौरुषम्valor, manliness
पौरुषम्:
Karma
TypeNoun
Rootपौरुष
FormNeuter, Accusative, Singular
ख्यापयन्making known, displaying
ख्यापयन्:
TypeVerb
Rootख्यापय् (ख्यापयति)
Formशतृ (present active participle), Masculine, Nominative, Singular
तूर्णम्quickly
तूर्णम्:
TypeIndeclinable
Rootतूर्ण
व्यधमत्he blew apart / smote / scattered
व्यधमत्:
TypeVerb
Rootध्मा (ध्माति) with वि-
FormImperfect (लङ्), 3rd, Singular, Parasmaipada
तवyour
तव:
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormGenitive, Singular
वाहिनीम्army, host
वाहिनीम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाहिनी
FormFeminine, Accusative, Singular
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
Speaker
संजय उवाच
Characters & Entities
स
संजय (Sañjaya)म
महाराज / धृतराष्ट्र (Dhṛtarāṣṭra)इ
इरावान् (Irāvān)उ
उलूपी (Ulūpī)न
नागराज (Nāga-king)व
विन्द (Vinda)अ
अनुविन्द (Anuvinda)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes